Tàu thuyền tại eo biển Hormuz, trong ảnh chụp nhìn từ Musandam (Oman) hôm 25-6 – Ảnh: Reuters
Diễn biến này càng cho thấy việc hai nước đạt được thỏa thuận cuối cùng sau giai đoạn đàm phán 60 ngày là chuyện không dễ dàng, và việc tuân thủ các cam kết còn khó khăn hơn nữa. Vòng luẩn quẩn “trong ngừng có bắn” bao giờ mới kết thúc?
Chuyện gì đã xảy ra?
Theo Hãng tin Reuters, sau khi tàu hàng Ever Lovely treo cờ Singapore bị máy bay không người lái (drone) tấn công tại eo biển Hormuz vào hôm 25-6, Mỹ lập tức cáo buộc Tehran vi phạm thỏa thuận và tiến hành tập kích các kho chứa tên lửa, drone cùng các trạm radar ven biển của Iran vào hôm 26-6.
Ngày 27-6, Iran đáp trả bằng cuộc tấn công nhằm vào các mục tiêu quân sự liên quan Mỹ trong khu vực, đồng thời khẳng định Washington mới là bên phá vỡ các cam kết. Chỉ trong thời gian ngắn, một thỏa thuận vừa được ca ngợi là bước ngoặt ngoại giao đã đứng trước nguy cơ đổ vỡ.
Đáng chú ý cả Mỹ và Iran đều không tuyên bố từ bỏ thỏa thuận. Mỗi bên đều khẳng định mình vẫn tôn trọng thỏa thuận và cáo buộc đối phương mới là bên khơi mào căng thẳng.
Điều này phản ánh một nghịch lý quen thuộc trong các cuộc xung đột hiện nay ở Trung Đông: thỏa thuận ngừng bắn vẫn tồn tại trên danh nghĩa, nhưng hành động quân sự vẫn tiếp diễn.
Không bên nào muốn bị xem là bên phá vỡ thỏa thuận, song cũng không bên nào chấp nhận để một đòn tấn công không bị đáp trả.
Do đó khái niệm “ngừng bắn” trong trường hợp này dường như mang một ý nghĩa khác. Thay vì chấm dứt hoàn toàn các hoạt động quân sự, nó trở thành một cơ chế nhằm kiểm soát mức độ leo thang. Hai bên vẫn dùng vũ lực, miễn đó là hành động “tự vệ”, “đáp trả” hoặc “thực thi thỏa thuận”. Ranh giới giữa tuân thủ và vi phạm vì thế trở nên mong manh.
Chặng đường phía trước chắc chắn sẽ không bằng phẳng, đòi hỏi hai bên thống nhất được cơ chế giám sát, xác minh vi phạm và xử lý các sự cố phát sinh. Bởi vì giả sử sau 60 ngày đàm phán, hai bên đạt được thỏa thuận cuối cùng, trong đó giải quyết được cả những vấn đề cốt lõi như chương trình hạt nhân của Iran cho đến eo biển Hormuz, thì vẫn không loại trừ khả năng xung đột tái bùng phát. Những gì diễn ra trong tuần này là một ví dụ.
Chỉ một vụ cũng đủ chùn bước
Eo biển Hormuz là tuyến vận tải huyết mạch của thị trường năng lượng toàn cầu – nơi khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới đi qua trước xung đột. Chỉ một vụ tấn công nhằm vào tàu hàng cũng đủ khiến các hãng vận tải, công ty bảo hiểm và thị trường dầu mỏ tính toán lại mức độ rủi ro.
Vụ tấn công của Iran nhằm vào tàu container Ever Lovely – khi con tàu đang di chuyển trên eo biển Hormuz gần phía Oman – dường như là vụ tấn công đầu tiên của Iran được biết đến nhằm vào một tàu thương mại kể từ khi Tehran và Washington ký bản ghi nhớ (MOU) tuần trước. Sự việc cho thấy những thách thức trong việc khôi phục lưu lượng tàu thuyền qua eo biển này về mức trước xung đột.
Vụ tấn công hôm 25-6 đã khiến Tổ chức Hàng hải quốc tế (IMO) phải tạm dừng nỗ lực hỗ trợ hàng trăm tàu mắc kẹt rời khỏi Vịnh Ba Tư.
Theo công ty dữ liệu hàng hải Lloyd’s List Intelligence, ít nhất hai tàu chở dầu đã quay đầu sau các cảnh báo từ Iran.
Trong khi đó dữ liệu của Công ty Kpler cho thấy số tàu đi qua eo biển Hormuz đã giảm từ 73 chiếc trong ngày 24-6 xuống còn 54 chiếc trong ngày 25-6.
Tehran khẳng định thỏa thuận cho phép họ giữ vai trò trung tâm trong việc điều phối hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz, trong khi Washington nhấn mạnh quyền tự do hàng hải và nhấn mạnh Iran không được phép cản trở các tàu thương mại.
Khi mỗi bên đều có lý lẽ để bảo vệ lập trường của mình, bất kỳ sự cố nhỏ nào cũng có thể nhanh chóng trở thành cái cớ cho một vòng trả đũa mới.
Điểm số 5 trong MOU nêu rõ Iran sẽ “thu xếp với nỗ lực tối đa” nhằm bảo đảm các tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz an toàn.
Trên báo New York Times, ông Jakob Larsen, Giám đốc an ninh của Hiệp hội Vận tải biển toàn cầu BIMCO, nhận định cách diễn đạt này mơ hồ, tạo ra khoảng trống cho những cách diễn giải khác nhau.
Ông Larsen cho rằng sau vụ tấn công hôm 25-6, một số hãng vận tải biển và các công ty bảo hiểm có thể sẽ đánh giá rằng tình hình đã trở nên quá rủi ro đến mức không thể tiếp tục cho tàu đi qua eo biển Hormuz. “Hiện có những lo ngại thực sự rằng xung đột có thể bùng phát trở lại” – ông nói.
Thách thức lớn nhất hiện nay không còn là ký thêm một thỏa thuận, mà là biến những cam kết trên giấy thành hiện thực. Thỏa thuận hòa bình chỉ có ý nghĩa khi tiếng súng thực sự lắng xuống, eo biển Hormuz được bảo đảm lưu thông an toàn và những bất đồng được giải quyết bằng đối thoại thay vì drone hay tên lửa.
Nếu không mọi nỗ lực ngoại giao sẽ tiếp tục bị phủ bóng bởi một thực tế quen thuộc ở Trung Đông: trên bàn đàm phán là những lời hứa hẹn, còn ngoài thực địa vẫn là những màn “ăn miếng trả miếng” không có hồi kết.
Tiến triển tại Lebanon
Trong khi đó ở nơi khác đã xuất hiện những dấu hiệu tiến triển hướng tới việc kết thúc cuộc xung đột kéo dài bốn tháng, khi Israel và Lebanon hôm 26-6 ký thỏa thuận khung ba bên với Mỹ tại Washington sau nhiều ngày đàm phán, mở đường để hai quốc gia Trung Đông có thể đạt được hòa bình.
Israel và Lebanon đều mô tả thỏa thuận này là bước đi ban đầu, trong đó kêu gọi Hezbollah giải giáp và Israel rút quân khỏi Lebanon. Tuy nhiên, cơ chế thực thi thỏa thuận vẫn chưa rõ ràng, trong khi Hezbollah tuyên bố sẽ không hợp tác.
