Tổng thống Mỹ Donald Trump khẳng định quân đội nước này vẫn kiểm soát hoạt động giao thông qua eo biển Hormuz. Hôm 18/8, ông Trump tuyên bố eo biển vẫn mở cửa cho tàu thuyền qua lại, bất chấp việc Iran khăng khăng rằng tuyến đường thủy chiến lược này đã đóng cửa đối với mọi tàu không xin phép Tehran trước khi đi qua và dù chính Mỹ cũng đang áp đặt lệnh phong tỏa hải quân nhắm vào tất cả các tàu có liên hệ với Iran.
Ông Trump thậm chí đã đe dọa ném bom Oman, một đồng minh của Mỹ nằm đối diện Iran qua eo biển Hormuz. Động thái này dường như nhằm ngăn cản Muscat đạt thỏa thuận với Tehran về việc cùng quản lý eo biển.
Vậy thực sự bên nào đang kiểm soát eo biển Hormuz? Theo hãng tin Al Jareeza, giữa những tuyên bố và phản bác từ cả hai phía, dữ liệu thực tế về lưu lượng tàu thuyền qua lại tuyến đường thủy này đã mang tới những manh mối quan trọng.
Hai tuyến đường chính qua eo biển Hormuz
Trước khi căng thẳng leo thang, eo biển Hormuz phần lớn được coi là một tuyến đường thủy thống nhất, không phân biệt giữa tuyến đường thuộc về Iran hay Oman. Tàu thuyền ra vào theo các quy tắc phân luồng giao thông đã được thiết lập rõ ràng, chủ yếu đi qua khu vực trung tâm eo biển.
Quyết định về lộ trình di chuyển của tàu thuyền phụ thuộc vào các điểm ghé cảng, điều khoản thuê tàu và yếu tố an toàn, thay vì những lo ngại về hậu quả quân sự.
Kể từ khi xung đột giữa Mỹ và Iran bùng phát, tuyến đường thủy này đã bị chia tách thành 2 lộ trình chính. Tehran yêu cầu tàu thuyền đi theo tuyến phía bắc (tuyến của Iran), chạy sát bờ biển Iran gần đảo Larak và đảo Qeshm, dẫn thẳng đến các cảng và trạm tiếp nhận ngoài khơi của nước này.
Tuyến còn lại là tuyến phía nam (tuyến của Oman), nằm gần Oman hơn và cách xa bờ biển Iran. Đây là tuyến đường được Washington ủng hộ và cũng là lộ trình được các tàu thương mại sử dụng dưới sự bảo vệ của Hải quân Mỹ.
Các tàu hàng đang sử dụng tuyến đường nào?
Dữ liệu từ công ty tình báo hàng hải Kpler cho thấy 112 tàu chở dầu thô, khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG) và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) đã đi qua eo biển Hormuz trong khoảng thời gian từ ngày 1 – 19/8.
Trong số các tàu chở dầu và khí đốt này có 21 tàu công khai sử dụng tuyến đường thuộc phía Iran và chỉ 2 tàu chính thức sử dụng tuyến đường thuộc phía Oman.
89 tàu còn lại, chiếm hơn 80% tổng lưu lượng vận chuyển dầu khí qua eo biển trong giai đoạn này, đã di chuyển theo các tuyến đường “tối” (không phát tín hiệu định vị) hoặc các tuyến đường không được phân loại cụ thể. Tình trạng này xảy ra khi hành trình của tàu không thể được theo dõi đầy đủ hoặc không thể liên kết rõ ràng với một tuyến đường đã định do tàu tắt thiết bị phát tín hiệu thuộc Hệ thống Nhận dạng tự động (AIS) hoặc dữ liệu AIS không khớp với các hành lang hàng hải phía Iran hay Oman. Vì vậy, không thể xác định chính xác các tàu này đã đi theo tuyến đường nào.
Đối với tàu thuyền chở những loại hàng hóa khác, dữ liệu của Kpler cho thấy tổng cộng có 236 chiếc, kể cả tàu chở hàng khô và hoá chất, đã đi qua eo biển Hormuz từ ngày 1 – 19/8. Trong đó, 83 tàu công khai sử dụng tuyến đường phía Iran, chỉ 3 tàu công khai dùng tuyến đường phía Oman và 2 tàu di chuyển theo tuyến đường cũ (chạy qua khu vực trung tâm eo biển).
Tuy nhiên, tới hơn 3/5 số tàu, cụ thể là 148 chiếc, lại di chuyển theo chế độ “tối” hoặc sử dụng các tuyến đường không xác định qua Hormuz trong giai đoạn đó.
Lý do nhiều tàu tắt thiết bị phát tín hiệu định vị
Kể từ khi xung đột nổ ra, cả Iran và Mỹ không chỉ đưa ra lời đe dọa mà còn thực sự tấn công các tàu thuyền bị họ cáo buộc vi phạm các quy tắc hàng hải hoặc lệnh phong tỏa ở khu vực này. Do đó, nhiều tàu thuyền đang tắt thiết bị phát tín hiệu để loại bỏ các tín hiệu định danh kỹ thuật số, vốn thường bị lực lượng quân sự khai thác để nhận diện mục tiêu tấn công.
“Việc tắt thiết bị phát tín hiệu định vị có thể làm giảm khả năng theo dõi vị trí chính xác và lộ trình di chuyển của tàu, mặc dù điều này cũng gây lo ngại về an toàn hàng hải và tính minh bạch. Một số đơn vị vận hành tin rằng lợi ích về mặt thương mại và an ninh lớn hơn những rủi ro đó trong bối cảnh hiện nay”, Neil Quilliam, chuyên gia nghiên cứu tại Chương trình Trung Đông và Bắc Phi thuộc tổ chức tư vấn Chatham House (Anh) giải thích.
Hôm 8/8, Các tiểu vương quốc Ảrập thống nhất (UAE) cáo buộc Iran phóng tên lửa vào một tàu chở dầu thuộc sở hữu của Công ty Dầu khí quốc doanh Abu Dhabi (ADNOC) đang cố gắng đi qua eo biển. ADNOC thống kê kể từ khi xung đột nổ ra, 15 tàu của họ đã bị tên lửa và máy bay không người lái (UAV) tập kích khi di chuyển qua Hormuz, khiến một thuyền viên thiệt mạng và 20 người khác bị thương. Công ty không công khai quy trách nhiệm cụ thể cho bên nào.
Tháng trước, các lực lượng Washington đã nổ súng vào một tàu chở dầu đang đi qua eo biển để đến đảo Kharg của Iran. Quân Mỹ cho biết đã bắn tên lửa Hellfire sau khi tàu này phớt lờ nhiều cảnh báo.
Ngày 11/8, Mỹ tuyên bố một trực thăng của hải quân nước này đã phóng 2 tên lửa Hellfire vào tàu chở hàng Vela Nova treo cờ Panama. Washington cáo buộc con tàu đang cố gắng phá vỡ lệnh phong tỏa của họ đối với các cảng của Iran tại Vịnh Oman, khu vực kết nối trực tiếp với eo biển Hormuz.
Theo các chuyên gia, một lý do khác khiến các tàu tắt thiết bị định vị là để thực hiện việc chuyển giao hàng hóa giữa các tàu ngay trên hành trình mà không bị phát hiện. Chuyên gia tư vấn và nghiên cứu chính sách năng lượng Marc Ayoub nói các nguồn tin và dữ liệu trong 2 tuần qua hé lộ một số quốc gia Vùng Vịnh, bao gồm Ảrập Xêút, Iraq và Kuwait đã vận chuyển hàng hóa qua tuyến đường Oman theo cách này.
Về cơ bản, một con tàu muốn tránh nguy cơ bị tên lửa Iran tấn công sẽ di chuyển qua tuyến đường Oman trong trạng thái tắt thiết bị định vị, sau đó chuyển hàng sang một con tàu khác ở bên ngoài eo biển để tàu này vận chuyển hàng đến đích cuối cùng. Con tàu ban đầu, vốn di chuyển trong trạng thái “tàng hình” hay “tắt tín hiệu”, sau đó sẽ quay trở lại cảng xuất phát mà không bị phát hiện. Ông Ayoub cho biết thêm một số tàu của Iran cũng đang di chuyển qua tuyến đường của Oman như vậy nhằm né tránh các lệnh trừng phạt của Tehran và sự phong tỏa của Mỹ.
Mỹ hay Iran đang kiểm soát eo biển Hormuz?
Thực tế trên khiến rất khó xác định chính xác có bao nhiêu tàu thuyền thực sự đang sử dụng tuyến đường của Iran hay của Oman khi đi qua eo biển Hormuz.
Tuy nhiên, việc 1/5 số tàu chở năng lượng và 35% tổng số tàu thuyền các loại vẫn công khai đi qua eo biển Hormuz theo tuyến đường của Iran, trong khi chỉ có 2 tàu chở dầu khí và tổng cộng 4 tàu chở hàng hoá các loại công khai sử dụng tuyến đường khác với tuyến đường do Iran quy định, ám chỉ nỗi lo làm mất lòng Tehran dường như còn lớn hơn cả sự e ngại lệnh trừng phạt và các lời đe dọa của chính quyền Trump.
Giới quan sát cho rằng Iran vẫn duy trì được khả năng đáng kể trong việc kiểm soát giao thông qua eo biển Hormuz. Song, một số chuyên gia lưu ý kịch bản này có thể trở nên không bền vững đối với thị trường dầu mỏ toàn cầu.
“Iran vẫn duy trì khả năng đáng kể trong việc gây gián đoạn giao thông hàng hải và đe dọa hoạt động vận tải biển tại Hormuz. Tuy nhiên, việc ngày càng nhiều bên sử dụng các phương án hậu cần thay thế, thực hiện chuyển giao hàng hóa của các tàu giữa đường cũng như áp dụng những biện pháp tăng cường an ninh hàng hải trong khu vực phản ánh khả năng gây sức ép của Tehran thông qua eo biển này không phải là tuyệt đối”, ông Quilliam bình luận.
Theo dữ liệu theo dõi chuyến bay, một máy bay cảnh báo sớm và chỉ huy trên không (AWACS) Boeing E-3B Sentry của Mỹ đã phát tín hiệu khẩn cấp khi đang hoạt động trên bán đảo Ảrập, gần Vịnh Ba Tư và eo biển Hormuz.
Các diễn biến gần đây ám chỉ giới lãnh đạo cứng rắn của Iran đang thúc đẩy chiến lược mới nhằm đối phó với Mỹ trong cuộc xung đột đã kéo dài gần 6 tháng qua.
Hãng tin Axios cho biết quân đội Mỹ đã âm thầm thiết lập một hành lang vận tải qua eo biển Hormuz để vận chuyển hàng triệu thùng dầu mỗi ngày, một thành công đáng kể ngay cả khi cuộc xung đột với Iran vẫn đang bế tắc.
Thay vì nhượng bộ Mỹ, Iran vừa công bố một danh sách các yêu cầu mới, được đánh giá cứng rắn hơn với Mỹ trong vấn đề eo biển Hormuz chiến lược.
