Xung đột Nga – Ukraine chưa có dấu hiệu sớm kết thúc dù sắp bước qua năm thứ năm – Ảnh: Foreign Policy
Nguyên nhân cơ bản của cuộc chiến tới nay đã khá rõ ràng. Sự sụp đổ của Liên Xô dẫn đến 14 nước ngoài Nga tách ra độc lập, trong đó Ukraine là quốc gia lớn và quan trọng nhất xét bề dày lịch sử của nhà nước và văn hóa.
Sau khi tích lũy các nguồn lực mới, nước Nga dưới thời ông Putin đã tìm cách xây dựng lại vùng ảnh hưởng cũ của mình. Cuộc chiến Ukraine do đó không chỉ vì lãnh thổ và tài nguyên.
Nga chưa thắng, Ukraine chưa thua
Chiến lược tấn công nhanh chóng của Nga vào ngày 24-2-2022 đã vấp phải sự chống trả dữ dội của Kiev và chiến tranh dần chuyển sang hình thái một cuộc chiến tiêu hao. Cho tới nay, tất cả những gì có thể nói về cục diện là Nga vẫn chưa thắng và Ukraine vẫn chưa thua.
Không bên nào xác lập được lợi thế chiến lược: tiền tuyến thay đổi rất chậm chạp và trong hơn một năm rưỡi qua gần như giữ nguyên.
Matxcơva đã không thể đạt được các mục tiêu chiến thuật quan trọng như chiếm được một đô thị trung tâm (họ từng chiếm được Kherson nhưng Ukraine nay đã tái chiếm thành phố này); không đảm bảo được công tác hậu cần bền vững cho Crimea; không hủy diệt được hoàn toàn ngành năng lượng Ukraine; không đảm bảo được ưu thế trên không hoặc trên biển; và không chia rẽ được xã hội Ukraine hay buộc quốc gia này phải đầu hàng.
Nền kinh tế Nga cũng đã không sụp đổ bất chấp các lệnh cấm vận chồng chất, đồng thời cho thấy họ vẫn đủ nguồn lực để duy trì một cuộc chiến lâu dài bên ngoài lãnh thổ nước mình.
Về phần Ukraine, họ đã không thể đẩy lùi quân Nga khỏi lãnh thổ nước mình, trong khi mục tiêu tái chiếm Donbass, chứ đừng nói Crimea, đang ngày càng xa tầm với. Khả năng Kiev phải chấp nhận một thỏa ước hòa bình trên thế yếu là thực tế hiển hiện.
Các kịch bản chấm dứt xung đột
TRẦN PHƯƠNG tổng hợp
Trong kịch bản cực đoan nhất, Ukraine có thể bị sáp nhập hoàn toàn, không khác gì Kuwait và Iraq năm 1990.
Nhưng điều này chỉ có thể xảy ra sau một cuộc chiến dài và hủy diệt khủng khiếp. Xem xét những gì đã diễn ra bốn năm qua, kịch bản này gần như không có khả năng xảy ra.
Kịch bản thứ hai là Ukraine có thể bị chia cắt theo một kiểu nào đó. Kịch bản kiểu Đức hay Triều Tiên năm 1945 đã được nhắc tới.
Chính lịch sử Ukraine từng chứng kiến kịch bản này khi hiệp ước “Hòa bình vĩnh cửu” năm 1686 giữa Đế chế Nga và Liên minh Ba Lan – Litva đã chia cắt vùng đất nay là Ukraine làm đôi.
Một lần nữa, đây là kịch bản khó xảy ra do mức độ kháng cự của các lực lượng Ukraine trên tiền tuyến trải rộng.
Ngoài hai phương án cực đoan đó, kịch bản có vẻ khả thi hơn một chút là “Phần Lan hóa” Ukraine – được hiểu là lựa chọn có chủ ý và có chủ quyền về tình trạng trung lập quân sự của Kiev, điều sẽ giải quyết một mối quan tâm hàng đầu của Matxcơva là ngăn Ukraine gia nhập NATO.
Tuy nhiên, phương án chỉ có thể xảy ra trong bối cảnh chung là một thỏa thuận dàn xếp toàn cầu cho cuộc chiến, trong đó – giống như Phần Lan trong cuộc chiến với Liên Xô thời kỳ 1939-1940 – các lực lượng Ukraine khóa chân được Nga trong cục diện chiến sự bế tắc.
Sau đó là các kịch bản tiêu cực hơn cho Điện Kremlin, bắt đầu với tình trạng sa lầy kéo dài, giống như ở Afghanistan với Liên Xô hay Iraq với Mỹ.
Nhưng cần lưu ý trong kịch bản này, Ukraine hiện có vai trò quan trọng hơn gấp bội so với Nga và chính quyền Tổng thống Putin nếu so với Afghanistan thời Liên Xô hay Iraq thời chiến tranh vùng Vịnh.
Với Ukraine hiện tại, các kịch bản leo thang có vẻ dễ xảy ra hơn. Nga có thể tìm cách phá vỡ an ninh châu Âu và xuyên Đại Tây Dương bằng cách khiêu khích các sự cố biên giới với châu Âu, đặc biệt là ở ba nước Baltic hoặc thông qua các cuộc tấn công mạng và chiến tranh lai (hình thức xung đột hỗn hợp kết hợp với quân sự truyền thống).
Việc triển khai vũ khí hạt nhân của Nga trên lãnh thổ Belarus – động thái hiện đã được hợp pháp hóa sau khi Minsk sửa đổi hiến pháp – có thể nằm trong kế hoạch đó.
Cuối cùng, khi Thổ Nhĩ Kỳ ngày càng đứng về phía Ukraine, việc ngăn chặn tàu Nga đi qua eo biển Bosphorus có thể dẫn đến phản ứng từ Matxcơva, một kịch bản tái hiện cuộc chiến tranh Crimea thế kỷ 19 để giành giật ảnh hưởng tại đây giữa Đế chế Nga và liên minh Anh – Pháp.
Ngoài ra, không kém phần khả thi là nguy cơ chiến tranh leo thang một cách vô tình.
Một chiếc máy bay chiến đấu Nga có thể đi lạc, băng qua biên giới châu Âu và bị lực lượng NATO bắn hạ, không khác sự cố Thổ Nhĩ Kỳ – Nga năm 2015.
Ở Ukraine, lực lượng “cố vấn” và “tình nguyện” phương Tây có thể chịu thương vong lớn do một cuộc không kích của Nga, gây ra tâm trạng phẫn nộ và những lời kêu gọi trả đũa từ phương Tây.
Ở thái cực kia của các kịch bản, đối lập với việc Ukraine bị khuất phục hoàn toàn, là một thất bại quân sự thảm hại của Nga, cuối cùng dẫn đến ông Putin phải ra đi. Điều này sau đó có thể mở đường cho Kiev tái chiếm vùng Donbass.
Nhưng dù cho kết cục có thế nào, một điều chắc chắn là các quy tắc của trật tự quốc tế đang được cuộc chiến này viết lại.
Dài hơn chiến tranh vệ quốc của Liên Xô
Tính đến tháng 2-2026, cuộc chiến của Nga tại Ukraine đã kéo dài hơn cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại của Liên Xô, vốn được tính từ khi bắt đầu chiến dịch Barbarossa vào ngày 22-6-1941 đến khi phát xít Đức đầu hàng vào ngày 9-5-1945.
Sự so sánh này không chỉ thuần túy về mặt thời gian. Cuộc chiến tranh vệ quốc đã khai sinh huyền thoại Liên Xô về định mệnh lịch sử thông qua hy sinh gian khổ và câu chuyện về vai trò cứu rỗi thông qua sức chịu đựng. Cuộc chiến hiện tại thì đã kéo dài vào một tương lai bất định đối với cả Nga – Ukraine và những quốc gia liên quan.
