Những bức thư viết trên lá cây và giấc mơ ‘phẳng’ hóa hội họa Việt

Bên trong, chỉ còn hơi ấm của những cái bắt tay siết chặt, những cú ôm đầy năng lượng – như thể anh em…

Tôi nhìn mấy bác họa sĩ già từ Lào Cai, Lai Châu lặn lội xuống, mũi giày tưởng chừng còn vương bụi đỏ. Mấy anh chị từ TP.HCM, miền Trung bay ra, giọng nói rổn rảng cười đùa. Cái tình ở đây ngộ lắm, nhiều người có khi chưa từng gặp mặt ngoài đời, chỉ biết nhau qua cái nick Facebook, thả tim hay bình luận dạo vài câu dưới mấy bức tranh đăng lúc nửa đêm. Vậy mà giờ họ đứng đây, bằng xương bằng thịt, trong buổi kỷ niệm 10 năm sinh hoạt dưới một mái nhà chung đầy đam mê dành cho hội họa.

Điều gì đã đủ sức giữ chân hơn 80.000 con người – từ những danh họa gạo cội đến cô cậu sinh viên tập tễnh cầm cọ, từ nhà sưu tập sành sỏi đến bà nội trợ yêu tranh – cùng nán lại không gian của Vietnam Art Space (VAS) suốt một thập kỷ? Sợi dây duy nhất níu họ lại hóa ra chỉ quẩn quanh chữ “tình”. Họ xích lại gần nhau, rũ bỏ cái mác “mạng ảo” để dựng lên một mái nhà chung thực sự, nơi cái đẹp lên ngôi.

Từ nỗi ám ảnh ở Moscow đến ‘bảo tàng không bức tường’

Nhớ lại cỡ 10 năm trước, khi mạng xã hội bắt đầu nở rộ ở Việt Nam, hội họa vẫn điềm nhiên đứng bên ngoài một cánh cửa chưa kịp mở. Nó như một ốc đảo: đẹp nhưng buồn. Họa sĩ vẽ xong, dẫu đẹp đến mấy, cũng chỉ quanh quẩn trong căn phòng nhỏ, trong ánh mắt của vài chục người xem tại một gallery quen thuộc. Mỹ thuật trên báo chí khi ấy họa hoằn lắm mới có vài mảnh vụn tin tức điểm xuyết.

Ngồi nghe họa sĩ Trần Thảo Hiền – người sáng lập VAS – rủ rỉ kể về khoảnh khắc định mệnh năm 2015, tôi mới thấu. Hồi ấy chị sống ở Moscow (Nga), bạn bè quốc tế hỏi chuyện đời sống mỹ thuật Việt Nam, chị loay hoay không biết trả lời sao cho thỏa. Muốn tìm hiểu về hội họa nước nhà để làm triển lãm, chị sục sạo khắp Google. Kết quả thu về gần như là con số không tròn trĩnh. Lác đác được vài bài báo, vài cái tên đã cũ mèm. “Tôi cứ tự hỏi: Nếu nghệ thuật không được nhìn thấy, liệu nó có đang sống?”, chị Hiền bộc bạch.

VAS ra đời từ chính sự day dứt ấy. Không cần hô hào đao to búa lớn, cũng chẳng màng chi đến thuật toán phức tạp. Mọi thứ bắt đầu chỉ bằng một cú click chuột tạo group trên Facebook. Chị muốn tạo ra một “thế giới phẳng”, một “bảo tàng không tường”, một cái chợ tranh 24/7 cho tất cả mọi người cùng vào xem. Chẳng có chiếu trên chiếu dưới. Tranh của một “ông vua” màu nước có thể nằm ngay cạnh bức ký họa của một cậu bé vùng cao. Miễn là đẹp. Miễn là rung động.

“Ở VAS, tôi gọi đó là một sàn giao dịch cảm xúc. Nơi ấy có một sự dân chủ tuyệt vời. Sự bình đẳng đó vô tình trở thành bệ phóng để các họa sĩ Việt bước ra thế giới, tiếp cận những nhà sưu tập quốc tế mà không tốn một xu marketing. Theo tôi, đây chính là một cách làm thương hiệu đầy bản lĩnh của người Việt”, chị Thảo Hiền bày tỏ.

Khi “thế giới phẳng” đơm hoa kết trái thật

Lật giở từng trang cuốn Nghệ thuật kết nối – 100 họa sĩ đương đại Vietnam Art Space vừa ra mắt, tôi mới thấm rõ sức nặng của nó. Trăm trang giấy mỏng mà gói trọn mồ hôi, tâm huyết của bao con người ròng rã suốt một thập kỷ. Khác hẳn những cuốn kỷ yếu khô khan nặng tính phô trương thành tích, cuốn sách này hệt một “biên niên sử bằng tranh”.

Đó là tấm “thẻ căn cước” định danh cho những nghệ sĩ mà nếu không có VAS, có lẽ họ vẫn đang loay hoay tìm đường đâu đó trong bóng tối.

Họa sĩ Minh Phố – admin của nhóm, người đàn ông luôn đau đáu với sự chuyên nghiệp – đã nói một câu khiến tôi gật gù tâm đắc: “Trong kỷ nguyên số, khi mọi thứ bão hòa, thì chất lượng tác phẩm và định vị nghệ sĩ phải là số 1. Đó là cốt lõi để đi xa. Giờ cái gì cũng bão hòa hết rồi. Chỉ có chất lượng thật, con người thật mới trụ lại được. Cuốn sách này là để ghim tên anh em vào dòng chảy mỹ thuật”.

Hóa ra, người ta vào VAS đâu chỉ cốt để “đăng tranh”. Họ tìm kiếm một không gian đối thoại, phản biện nhẹ nhàng, chia sẻ kinh nghiệm nghề, động viên sáng tác, và lan tỏa cảm hứng. Bỏ qua mấy lý thuyết nghệ thuật cao siêu, chính sự giao hòa mộc mạc giữa cái đẹp và tình người trên nền tảng số đã tự nhiên bồi đắp nên một VAS tràn đầy sức sống.

Nghệ thuật cứ thế rỉ rả len qua màn hình nhỏ, gõ cửa từng nếp nhà và xóa bớt những tị hiềm, ranh giới. Nhìn một họa sĩ miền núi rưng rưng khi lật giở trang sách có in tác phẩm của mình, tôi hiểu rằng: Từ cái màn hình điện thoại bé tí ra đến trang giấy in láng coóng kia thực sự là một hành trình dài đầy xúc động.

Đâu chỉ dừng ở thế giới ảo, họ còn lôi nhau ra đường vẽ thực tế, với những workshop trực họa ở TP.HCM (2016) hay Đà Lạt (2019). Nhớ năm 2022, chị Hiền kể về chuyến Caravan xuyên Việt 17 ngày với 20 họa sĩ là thành viên của VAS, tự lái xe dọc dải đất hình chữ S. Họ vẽ giữa làng bản, vẽ bên bờ biển đầy gió. Bụi đường bám đầy mặt. Cái hay ở đây là: bạn ảo nhưng mồ hôi là thật, và những rung động cũng là thật.

“Không đơn thuần là những cuộc dạo chơi. Đó là lúc những người bạn ảo cùng nhau cầm cọ, cùng nhau hít thở bụi đường, cùng nhau vẽ lên hình hài đất nước”, chị Thảo Hiền nói.

Chuyện bó củi 2.000 đồng và những dòng thư trên lá rừng

Nhưng nói thật, thứ làm tôi nghẹn lại sáng 31.1.2026 chẳng phải những bức tranh tuyệt tác. Đó lại là chuyện về bó củi và vài lá thư.

Chuyện từ năm 2018, khi nhóm lên Sin Suối Hồ, Lai Châu. Chị Thảo Hiền đọc được tin về một em bé dân tộc 6 tuổi, bé tí teo mà vác bó củi to gần bằng người. Bó củi ấy bán được 2.000 đồng. Vì 2.000 đồng, em phải bỏ học. Chị xót. Cả nhóm xót. Họ không quyên góp tiền kiểu ban phát. Họ mang tranh ra đấu giá.

Mấy chữ “nghệ thuật vị nhân sinh” hiện hữu ngay trong những khoảnh khắc đời thường đến quặn lòng này. Có mặt tại sự kiện kỷ niệm 10 năm ra đời VAS như một nhân chứng sống, cô giáo Nguyễn Thanh Thanh – người cắm bản ở Lai Châu – cất giọng nghèn nghẹn: “8 năm rồi. Từ cái lớp học gió lùa, nhờ họa sĩ VAS mà giờ trường khang trang. Học bổng 90 triệu đồng mỗi năm cứ đều đặn đến với các em học sinh nghèo”.

Nhìn những tấm thiệp, thư cảm ơn của lũ trẻ được cô Thanh mang từ Lai Châu về Hà Nội để trao cho các họa sĩ của VAS, tôi lặng đi. Tất cả đều do các em tự làm thủ công. Có những dòng chữ được viết trên lá cây rừng khô cong, mép đã quăn lại.

Tình người cứ thế hiện diện, chẳng cần hô hào ồn ào. Nó nảy nở rất tự nhiên khi họ chuyển hóa cái đẹp thành cái thiện, biến những cái like ảo thành ngôi trường thật, thành bát cơm có thịt cho trẻ nghèo.

10 năm ròng rã. Từ một ý tưởng nhen nhóm ở góc phòng tại Moscow đến một cộng đồng hơn 80.000 con người, đâu chỉ là câu chuyện về những con số trên mạng xã hội. Đó là nơi đã gieo mầm cho sự tử tế, mượn cây cọ để xoa dịu những nhọc nhằn và kéo những người xa lạ lại gần nhau hơn.

Bước ra phố, gió tháng chạp vẫn thổi hun hút, nhưng trong lòng tôi lại thấy ấm áp vô cùng. Người Việt mình thương nhau, và các họa sĩ đã mượn những mảng màu để phác họa, gắn kết, và lan tỏa tình yêu thương ấy.