Người lao động trong một xưởng thêu tranh – Ảnh minh họa: Q.L.
Người khuyết tật ở Việt Nam vẫn thường bị nhìn nhận theo những khuôn mẫu quen thuộc như đối tượng đáng thương, gánh nặng của gia đình, và cả được xem là hình mẫu “vượt khó”… Tuy nhiên, một xã hội văn minh không thể chỉ dừng ở lòng thương hại hay động viên mang tính cảm xúc, mà cần chuyển sang cách tiếp cận dựa trên sự tôn trọng, bình đẳng của quyền con người.
Không muốn bị thương hại, và ngại cả lời… ca ngợi 
Vợ chồng anh Nguyễn Trí Nghĩa và chị Nguyễn Thị Tố Quyên bị khiếm thị, bán hàng rong nuôi hai con ăn học – Ảnh: DUYÊN PHAN
Một trong những nhận thức chưa đúng phổ biến nhất là xem khuyết tật như một bi kịch. Nhiều bối cảnh vẫn gắn người khiếm khuyết với số phận, nghiệp chướng hoặc điều gì đó cần che giấu. Cách nhìn này không chỉ tạo ra áp lực tâm lý mà còn khiến gia đình họ dễ rơi vào mặc cảm, né tránh giao tiếp.
Từ sự thương hại đó, người khuyết tật thường bị đồng nhất với “đối tượng từ thiện”. Xã hội có thể sẵn sàng quyên góp, tặng quà, hỗ trợ ngắn hạn, nhưng lại chưa thật sự thay đổi môi trường sống để họ có thể tiếp cận giáo dục, việc làm, giao thông, thông tin hay các dịch vụ công như người thường.
Từ thiện có thể cần thiết trong một số trường hợp, nhưng nếu xã hội chỉ dừng ở cho đi bằng lòng thương mà không thay đổi cấu trúc xã hội, chính sách và môi trường tiếp cận, thì chưa phải là hòa nhập thực chất.
Khi còn bị hạn chế cùng lúc ở nơi công cộng, trong trường học hay việc làm, họ có nguy cơ nghèo đói cao hơn, chi phí sống lớn hơn và cơ hội phát triển thấp hơn. Như vậy, kỳ thị xã hội không chỉ gây tổn thương tinh thần mà còn tái sản xuất bất bình đẳng trong đời sống của người khuyết tật.
Một xã hội tiến bộ không nên chỉ hỏi “đã giúp được gì”, mà phải hỏi “đã tạo ra điều kiện công bằng đến đâu”.
Còn những bất công nào đối với người khuyết tật?
Định kiến xã hội cho rằng người khuyết tật không thể học hành đầy đủ, không thể làm việc hiệu quả, không thể kết hôn, nuôi con hay sống độc lập – là kiểu định kiến nguy hiểm vì âm thầm tạo ra rào cản trong giáo dục, tuyển dụng và các mối quan hệ xã hội.
Nhiều người sử dụng lao động từ chối tuyển người khuyết tật không phải vì họ thiếu năng lực, mà vì đã mang sẵn một niềm tin sai lầm về giới hạn của họ. Trong khi đó, thực tế cho thấy khi có công nghệ hỗ trợ phù hợp, sự điều chỉnh hợp lý và một môi trường bao trùm, người khuyết tật hoàn toàn có thể lao động hiệu quả, tự chủ kinh tế và xây dựng cuộc sống có phẩm giá như mọi công dân khác.
Một nhận thức sai khác là cộng đồng thường chỉ thừa nhận khuyết tật khi nó biểu hiện rõ ra bên ngoài.
Thực tế có nhiều dạng khuyết tật không dễ nhận thấy bằng mắt thường nhưng vẫn ảnh hưởng nghiêm trọng đến giao tiếp, học tập, trí nhớ, tự chăm sóc hoặc khả năng tham gia xã hội. Khi xã hội chỉ công nhận những dạng khuyết tật “nhìn thấy được”, nhiều người sẽ bị phủ nhận nhu cầu hỗ trợ chính đáng và phải liên tục chứng minh khó khăn của mình.
Cộng đồng hãy thay đổi khi người khuyết tật dám thay đổi
Nguyễn Thị Tuyết Nhung (giữa) bị khuyết tật vận động (viêm đa thần kinh bẩm sinh do gene). Cô công tác trong ngành giáo dục đặc biệt Trường ĐH Sư phạm TP.HCM, hiện theo học thạc sĩ tại Úc – Ảnh: DUYÊN PHAN
Thay đổi nhận thức xã hội không thể chỉ dừng ở các khẩu hiệu chung chung.
Trước hết, cần bắt đầu từ ngôn ngữ. Những cụm từ như “người bất hạnh”, “gánh nặng gia đình” hay các cách diễn đạt mang màu sắc thương hại tưởng như tích cực nhưng thực chất lại hạ thấp vị thế của người khuyết tật. Ngôn ngữ không chỉ phản ánh nhận thức mà còn góp phần tạo ra nhận thức. Vì vậy, báo chí, nhà trường, doanh nghiệp và cơ quan công quyền cần sử dụng ngôn ngữ tôn trọng, chính xác và bình đẳng hơn khi nói về người khuyết tật.
Thay đổi trong thiết kế xã hội. Tăng sự hiện diện của người khuyết tật trong đời sống công cộng. Họ cần được nhìn nhận như những con người bình thường với nghề nghiệp, chuyên môn, vai trò xã hội và tiếng nói riêng, chứ không phải chỉ như nhân vật truyền cảm hứng hoặc biểu tượng vượt khó.
Khi người khuyết tật xuất hiện nhiều hơn với tư cách là giáo viên, chuyên gia, nhân viên, phụ huynh, nhà quản lý hay người sáng tạo nội dung, xã hội sẽ dần thay đổi cách nhìn: bớt tò mò, bớt thương hại và bình thường hóa sự khác biệt.
Cuối cùng, thay đổi nhận thức không phải là việc riêng của ngành lao động – xã hội hay các tổ chức thiện nguyện. Đây phải là trách nhiệm của toàn xã hội.
Trường học cần giáo dục về sự đa dạng và hòa nhập. Báo chí cần tránh lối kể chuyện chỉ xoáy vào nước mắt hoặc sự phi thường hóa người khuyết tật.
Doanh nghiệp cần giảm thiên kiến trong tuyển dụng và xây dựng môi trường làm việc bao trùm. Các cơ quan nhà nước, hệ thống y tế, giao thông và dịch vụ công cần coi khả năng tiếp cận là tiêu chuẩn bình thường chứ không phải đặc ân.
Thông điệp cốt lõi đối với cộng đồng là xã hội không nên thương hại người khuyết tật hơn, mà cần hiểu đúng và tôn trọng họ hơn. Ca ngợi quá mức nếu thiếu bình đẳng cũng có thể biến họ thành ngoại lệ thay vì một phần tự nhiên của cộng đồng.
Thạc sĩ xã hội học Đặng Thị Thúy Diễm:
Rất nhiều rào cản không do khuyết tật sinh ra
Trước hết là rào cản vật lý. Không khó để bắt gặp những tòa nhà không có đường dốc, những trạm xe buýt không thể tiếp cận bằng xe lăn, hay những công trình công cộng thiếu biển chỉ dẫn phù hợp. Quy chuẩn có, nhưng việc thực thi nhiều nơi vẫn mang tính hình thức.
Thứ hai là rào cản trong tiếp cận thông tin. Trong bối cảnh chuyển đổi số, đây trở thành một thách thức đáng kể. Khi các website hay ứng dụng dịch vụ công chưa tích hợp chức năng đọc giọng nói, ngôn ngữ ký hiệu hoặc các định dạng phù hợp, người khuyết tật sẽ gặp nhiều khó khăn khi tiếp cận. Điều này khiến họ khó tham gia đầy đủ vào không gian số, vốn đang dần trở thành kênh chính cung cấp các dịch vụ công hiện nay.
Thứ ba là rào cản từ hệ thống. Việt Nam đã ban hành Luật Người khuyết tật (2010) cùng nhiều chương trình hỗ trợ, tạo nền tảng quan trọng cho việc bảo đảm quyền của người khuyết tật. Tuy vậy, trong quá trình triển khai vẫn còn khoảng cách nhất định giữa quy định và thực tế. Nguồn lực còn hạn chế, trong khi cơ chế giám sát chưa thực sự hiệu quả, khiến một số chính sách chưa phát huy đầy đủ tác dụng như kỳ vọng.
Cuối cùng là rào cản về nhận thức. Những định kiến trong xã hội dù xuất phát từ sự thương cảm hay những nghi ngại về năng lực, phần nào làm hạn chế cơ hội của người khuyết tật, đồng thời khiến họ trở nên dè dặt hơn trong việc tham gia các hoạt động chung. Đây là rào cản “mềm” nhưng có ảnh hưởng sâu rộng, bởi nó tác động đến cách nhìn nhận và cách hệ thống được vận hành trong thực tế.
Ngày Người khuyết tật Việt Nam không nên chỉ là dịp để nói về lòng nhân ái. Đó phải là dịp để nhìn lại cách xã hội đang được thiết kế và tự hỏi rằng liệu chúng ta đã thực sự tạo ra một không gian mà mọi người đều có thể cùng tham gia?
Hướng đến Ngày Người khuyết tật Việt Nam 18-4, báo Tuổi Trẻ mời bạn đọc tham gia diễn đàn Xóa bỏ rào cản cho người khuyết tật
Diễn đàn mong muốn lắng nghe những câu chuyện thực tế từ người trong cuộc, bạn đọc và chuyên gia trong và ngoài nước gợi ý giải pháp về không gian công cộng, chính sách giáo dục đào tạo, cơ hội việc làm và cách sẻ chia, để người khuyết tật được yêu thương, tự tin và sống trọn vẹn.
Theo bạn, người khuyết tật cần gì để thực thi quyền sống, hòa nhập và phát triển? Những chính sách, quy định nào cần hoàn thiện để thúc đẩy người khuyết tật tiếp cận những tiện ích và cơ hội làm việc, cống hiến?
Cộng đồng cần làm gì để thể hiện sự tôn trọng chứ không biến thành thương hại? Người khuyết tật cần làm gì để vượt qua tự ti, tuyệt vọng?
Kinh nghiệm nào của quốc tế chúng ta nên vận dụng?…
Bài viết gửi về email giaoduc@tuoitre.com.vn và tto@tuoitre.com.vn. Vui lòng để lại thông tin liên hệ để ban tổ chức tiện liên lạc. Báo Tuổi Trẻ trân trọng cảm ơn.
