Bất chấp các biện pháp răn đe từ Mỹ, Iran quyết không nhượng bộ, khiến chiến lược gây sức ép tối đa của ông Trump không mang lại hiệu quả như kỳ vọng.
Tổng thống Mỹ Donald Trump luôn tự coi mình là nhà đàm phán lão luyện và hiệu quả hơn bất kỳ ai. Tuy nhiên, ông dường như đang vấp phải trở ngại lớn nhất trong chiến sự Iran, khi những lời đe dọa, thậm chí cả hành động quân sự, không thể làm lung lay lập trường đối đầu cứng rắn của Tehran.
Với các mục tiêu liên tục thay đổi khiến việc đánh giá hiệu quả chiến dịch trở nên khó khăn, ông Trump cùng các trợ lý hàng đầu vẫn quả quyết rằng Mỹ đã chiến thắng và Iran đang “rất mong muốn đạt thỏa thuận”.
Ông Trump đầu tuần này hoãn kế hoạch nối lại các cuộc tấn công quân sự nhằm vào Iran, cho hay các quốc gia Arab ở vùng Vịnh đã thuyết phục ông làm vậy để tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán nghiêm túc đang diễn ra.
Song Tổng thống Mỹ vẫn cảnh báo rằng ông đã yêu cầu các lãnh đạo quân sự “phải chuẩn bị sẵn sàng cho khả năng tiến hành cuộc tấn công quy mô lớn, toàn diện vào Iran bất cứ lúc nào nếu hai bên không đạt thỏa thuận chấp nhận được”.
Tổng thống Donald Trump tại sự kiện ở Arlington, bang Virginia ngày 25/5. Ảnh: AP
Bất chấp tình trạng bất ổn nội bộ ngày càng gia tăng, nền kinh tế bị tàn phá và nhiều lãnh đạo, chỉ huy bị hạ sát, không có bằng chứng nào cho thấy Iran sẽ đáp ứng các yêu cầu của ông Trump, theo Matthew Lee, nhà bình luận của AP. Nhiều yêu cầu trong số đó thậm chí bị nước này từ chối từ lâu.
“Trên thực tế, Iran còn tỏ ra kiên định hơn. Điều đó khiến các mục tiêu hàng đầu mà ông Trump tuyên bố vẫn chưa thể thực hiện được”, Lee nhận xét.
Iran vẫn chưa đồng ý từ bỏ chương trình hạt nhân hay tên lửa đạn đạo, cũng như chưa chấm dứt hỗ trợ cho các lực lượng ủy nhiệm của họ trong khu vực, bao gồm nhóm vũ trang Hamas ở Gaza, Hezbollah ở Lebanon, Houthi ở Yemen hay các nhóm dân quân ở Iraq.
Nhà Trắng hôm 25/5 bảo vệ cách tiếp cận của Tổng thống, nói rằng “ưu tiên của ông luôn là hòa bình và ngoại giao” nhưng ông sẽ chỉ chấp nhận một thỏa thuận đặt nước Mỹ lên hàng đầu.
“Tổng thống Trump nắm giữ mọi lợi thế và luôn giữ tất cả các phương án trên bàn đàm phán một cách khôn ngoan để đảm bảo rằng Iran không bao giờ có thể sở hữu vũ khí hạt nhân”, người phát ngôn Olivia Wales cho biết.
Chính quyền ông Trump dường như cũng bắt đầu thể hiện sự nhún nhường trước Iran, theo Aaron Blake, nhà bình luận cấp cao của CNN.
Mỹ ngày 26/5 tấn công bệ phóng tên lửa và xuồng cao tốc Iran xung quanh eo biển Hormuz, nhưng lập tức giải thích rằng đây là hành động “tấn công tự vệ” với mục tiêu “bảo vệ binh sĩ khỏi các mối đe dọa từ Iran”.
Cuối ngày hôm đó, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho biết họ đã “bắn hạ một máy bay không người lái (UAV) của Mỹ và buộc một tiêm kích tàng hình F-35 phải rời khỏi không phận”, mô tả đây là “hành động đáp trả tương xứng”.
Mỹ tập kích thành phố cảng Bandar Abbas của Iran ngày 26/5. Video: X/AMK Mapping
Trong khi Iran phản ứng đầy quyết liệt, câu trả lời của Mỹ lại mềm mỏng hơn, theo Blake. Ngoài việc Bộ tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) quả quyết lệnh ngừng bắn đang “tiếp diễn”, Ngoại trưởng Marco Rubio đã hai lần tránh đề cập về các cuộc tấn công khi được hỏi về chúng trong chuyến công du tại Ấn Độ. Lần đầu tiên, ông chỉ nói chung chung về các cuộc đàm phán hòa bình. Lần thứ hai, ông nói về sự cần thiết của việc mở cửa eo biển Hormuz.
Điều này gợi nhớ lại một vài sự kiện vào đầu tháng 5. Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Dan Caine tại buổi họp báo đã dẫn chứng việc Iran khai hỏa 9 lần vào các tàu thương mại và bắt hai tàu chở container, cũng như thực hiện hơn 10 cuộc tấn công vào lực lượng Mỹ.
Nhưng ông lập tức giảm nhẹ khi cho rằng tất cả đều “dưới ngưỡng để tái khởi động hành động quân sự lớn ở thời điểm này”. Ông mô tả đó là “các cuộc va chạm ở mức độ thấp”.
Mỹ thời gian đó cũng tấn công các cơ sở quân sự mà họ cho là chịu trách nhiệm về việc tấn công tàu chiến của Mỹ ở eo biển. Nhưng Tổng thống Trump đã hạ thấp mức độ nghiêm trọng của sự việc.
“Lệnh ngừng bắn vẫn diễn ra. Nó đang có hiệu lực”, ông nói với ABC News vào đầu tháng 5. Ông mô tả các cuộc tấn công của Mỹ chỉ là “đòn cảnh cáo nhẹ”.
Khi công bố lệnh ngừng bắn vào ngày 7/4, ông Trump đã nói rất rõ ràng rằng nó sẽ chỉ duy trì khi Iran mở cửa “hoàn toàn, ngay lập tức và đảm bảo an toàn” eo biển Hormuz. Lệnh ngừng bắn đã được gia hạn sau đó, nhưng Iran tới nay vẫn kiểm soát chặt chẽ eo biển.
“Bằng cách cố gắng duy trì lệnh ngừng bắn và hạ thấp các hành động quân sự của Iran, chính quyền ông Trump đang thể hiện nỗi lo lắng về nguy cơ xung đột tái bùng phát, cũng như mong muốn đạt được một thỏa thuận”, Blake, nhà bình luận của CNN, nhận xét.
Sách lược gia tăng áp lực, cả về kinh tế lẫn quân sự, của chính quyền ông Trump để buộc các chính phủ nước ngoài phải tuân theo ý muốn của mình đang không phát huy tác dụng tại Iran, theo Matthew Lee. Họ không nắm giữ một quân bài chiến lược nào hiệu quả tương đương quyền kiểm soát của Iran đối với eo biển Hormuz.
Bất chấp tất cả những lời đe dọa gay gắt của ông Trump, Iran vẫn không sẵn lòng chấp nhận vượt quá những gì họ đã nhượng bộ trong cuộc đàm phán về thỏa thuận hạt nhân với các cường quốc thế giới dưới thời chính quyền Barack Obama. Tổng thống Trump từng gọi đó là thỏa thuận “tồi tệ nhất từ trước đến nay” do Mỹ đàm phán và ông đã rút khỏi thỏa thuận trong nhiệm kỳ đầu tiên vào năm 2018.
Người biểu tình Iran cầm hình ảnh Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei tại Tehran ngày 17/4. Ảnh: AFP
Ali Vaez, giám đốc phụ trách vấn đề Iran tại Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế, cho rằng hai đối thủ lâu năm đều không thấy họ là kẻ thất bại trong cuộc xung đột hiện tại.
“Kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực, cả Washington và Tehran dường như đều đang hành động dựa trên giả định rằng thời gian đang ủng hộ họ. Mỗi bên đều tin rằng lệnh phong tỏa và đối phó phong tỏa ở eo biển Hormuz làm tăng chi phí cho phía bên kia, đồng thời tạo ra khoảng thời gian trì hoãn để chuẩn bị cho khả năng nối lại các hành động thù địch”, ông Vaez nói.
Ông thêm rằng bất chấp tác động từ chiến dịch gây áp lực kinh tế của Mỹ, các quan chức Iran vẫn chưa chạm tới ngưỡng “phải chấp nhận những gì mà họ coi là yêu cầu đầu hàng”.
David Schenker, cựu trợ lý ngoại trưởng phụ trách Trung Đông trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump và hiện làm việc tại Viện Chính sách Cận Đông của Washington, đã mô tả tình hình hiện tại là “bế tắc”.
Ông cho biết Tổng thống Trump có thể có “những mối lo ngại” về việc quay trở lại xung đột quân sự toàn diện, đặc biệt xuất phát từ nỗi lo của các quốc gia vùng Vịnh về nguy cơ Iran trả đũa và sự biến động trên thị trường năng lượng, cùng với những tác động chính trị của nó tại Mỹ.
Rich Goldberg, người có quan điểm cứng rắn với Iran và là cựu quan chức Hội đồng An ninh Quốc gia trong cả hai nhiệm kỳ của ông Trump, khẳng định rằng Tổng thống vẫn đang nắm ưu thế, bao gồm cả vấn đề eo biển Hormuz. Ông cho rằng dù việc mở lại eo biển sẽ giảm bớt gánh nặng giá xăng dầu mà nhiều người Mỹ đang phải gánh chịu, điều đó không mang tính quyết định.
“Nỗi đau ngắn hạn tại các cây xăng đang làm mọi người quên đi vị thế thống trị năng lượng vốn có của Mỹ. Đây không phải là cuộc khủng hoảng vĩnh viễn”, Goldberg, hiện làm việc tại tổ chức tư vấn Quỹ Bảo vệ nền Dân chủ (FDD), cho hay.
Thanh Tâm (Theo AP, CNN)
