Lời nói chưa bao giờ chỉ là lời nói. Nó là năng lượng, là dao hai lưỡi, có thể nâng đỡ một tâm hồn nhưng cũng có thể hạ gục một đời người. Khi ta khen ngợi một đứa trẻ bằng sự chân thành, ta gieo vào nó hạt giống của tự tin và yêu thương. Khi ta buông ra một câu cay độc, ta cũng gieo vào lòng ai đó một vết thương khó lành. Nhiều khi, chính ta còn không ý thức hết được sức nặng của lời nói. Nhưng người nghe thì mang theo nó, như một nhát cắt vô hình.
Đức Phật không dạy ta im lặng hoàn toàn. Ngài dạy ta biết cân nhắc, biết soi chiếu lời nói vào sự lợi ích của nó. Một lời thật, nhưng nếu sự thật ấy làm điều bất thiện tăng trưởng, thì sự thật ấy cần được giữ lại. Không phải vì lừa dối, mà vì lòng từ. Chúng ta thường nghĩ sự thật cần được nói ra bằng mọi giá, nhưng sự thật không chỉ nằm ở nội dung, mà còn ở mục đích, ở cách ta chuyển tải. Nói sự thật để cứu người khác khỏi mê lầm khác hẳn với nói sự thật để làm người khác đau lòng, nhục nhã.
Người xưa có câu: “Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau.” Dẫu nghe qua có vẻ nông, nhưng thực chất cũng xuất phát từ trí tuệ tương tự. Bởi mỗi lời ta thốt ra đều có hệ quả. Không chỉ với người nghe, mà còn với chính tâm ta. Khi ta quen nói lời cay độc, tâm ta tự nhuộm màu cay độc. Khi ta quen nói lời dịu dàng, tâm ta trở nên hiền hòa. Chính vì vậy, giữ lời nói là một phương pháp tu tập, chứ không đơn giản chỉ là phép lịch sự xã hội.
Trong cuộc sống, có biết bao tình huống mà một lời thốt ra có thể làm thay đổi cục diện. Giữa hai người yêu nhau, đôi khi không phải vì hết tình mà họ rời xa, mà vì những lời trong cơn giận dữ đã làm rạn nứt trái tim. Trong gia đình, cha mẹ có thể yêu thương con vô hạn, nhưng chỉ một lời chê bai lặp đi lặp lại cũng có thể khiến đứa trẻ lớn lên trong tự ti. Trong xã hội, một tin đồn được thốt ra thiếu kiểm chứng có thể làm tổn hại thanh danh của một con người. Và khi cái bất thiện được gieo rắc qua ngôn từ, nó thường lan nhanh hơn bất cứ hành động nào.
Vậy thì, giữ im lặng khi lời nói không cần thiết không phải là sự yếu đuối, mà là sức mạnh. Chúng ta thường cảm thấy cần nói, cần giải thích, cần phản biện để chứng minh mình đúng. Nhưng im lặng trong chánh niệm là một sự lựa chọn đầy trí tuệ. Nó giống như việc nắm giữ ngọn lửa trong tay: ta có thể dùng nó để thắp sáng, sưởi ấm, nhưng cũng có thể để nó thiêu rụi tất cả.
Tuy nhiên, im lặng không có nghĩa là né tránh. Có những lúc, sự thật cần phải được nói, ngay cả khi nó có thể gây đau đớn. Nhưng khi đó, động cơ của ta phải xuất phát từ lòng bi mẫn, chứ không phải từ sự hả hê hay ích kỷ. Ví dụ, khi thấy một người bạn đang đi vào con đường sai lầm, ta nói ra để cảnh tỉnh, để giúp họ tỉnh thức. Dù họ buồn hay giận, thì mục đích của ta vẫn là gieo điều thiện, làm giảm điều ác. Trái lại, nếu ta nói ra chỉ để phơi bày, để thoả mãn cái tôi, thì lời nói ấy không còn mang sức mạnh chữa lành, mà trở thành con dao sát thương.
Trong thời đại ngày nay, lời nói không chỉ được truyền bằng miệng, mà còn bằng chữ viết, qua mạng xã hội, qua tin nhắn. Mỗi dòng trạng thái, mỗi bình luận, đều là một dạng lời nói. Và có lẽ chưa bao giờ con người dễ dàng nói ra như bây giờ. Ta chỉ cần một cái nhấp chuột là hàng trăm, hàng nghìn người có thể đọc được. Chính vì thế, trách nhiệm của ta với lời nói càng lớn hơn bao giờ hết. Nếu một câu nói có thể khiến lòng người bất an, gieo hận thù, thì im lặng chính là sự lựa chọn mang tính từ bi.
Người tu tập thường tự nhắc mình bốn yếu tố trong lời nói: chân thật, hòa ái, lợi ích, và đúng thời. Một lời nói vừa đúng sự thật, vừa mang tính xây dựng, lại được thốt ra trong lúc thích hợp thì mới trọn vẹn. Ngược lại, một lời nói đúng nhưng không đúng lúc có thể phản tác dụng. Một lời nói có lợi nhưng không chân thật cũng chẳng thể lâu bền. Bởi vậy, người biết tu tập sẽ tự soi chiếu từng câu chữ mình định nói ra, và nhiều khi, sau khi soi chiếu, họ chọn cách mỉm cười và im lặng.
Trong sự im lặng ấy, tâm ta có không gian để quan sát. Nhiều khi, nếu chậm lại một chút, ta sẽ nhận ra cơn giận chỉ thoáng qua, nỗi bực tức rồi cũng biến mất. Nếu ta đã kịp nói ra, thì câu nói kia sẽ tồn tại mãi mãi trong ký ức người nghe, dù ta có hối hận đến đâu. Một phút kiềm chế lời nói đôi khi cứu được một mối quan hệ, một gia đình, thậm chí một đời người.
Có lẽ vì vậy mà trong nhiều truyền thống tâm linh, người ta coi trọng sự thực hành “giữ khẩu”. Không phải để bịt kín miệng, mà để rèn luyện tâm thức. Khi không nói những lời vô ích, ta tiết kiệm năng lượng. Khi không nói những lời cay độc, ta nuôi dưỡng từ tâm. Khi không nói những lời khoe khoang, ta bớt nuôi dưỡng cái ngã. Và chính trong sự tiết chế ấy, ta bắt đầu chạm đến một sự tự do sâu xa.
Đức Phật từng dạy, lời nói như mũi tên. Một khi bắn ra, không thể thu hồi. Nhưng trước khi bắn, ta có quyền chọn: ta nhắm đến mục tiêu nào, ta muốn gây tổn thương hay muốn cứu giúp. Nếu lời nói ấy không làm tăng trưởng điều thiện, thì giữ lại chính là thiện. Nếu lời nói ấy khiến cho bất thiện nảy sinh, thì im lặng chính là trí tuệ.
Trong đời sống thường nhật, ai cũng từng phạm sai lầm với lời nói. Ta đã từng buông ra những câu làm người khác tổn thương, ta cũng từng nhận về những câu khiến mình đau đớn. Nhưng điều quan trọng không phải là dằn vặt, mà là học từ những lần ấy. Học để biết kiềm chế hơn, học để biết soi sáng ngôn từ bằng lòng từ bi, học để nhận ra rằng đôi khi sự im lặng còn hùng mạnh hơn muôn ngàn lời.
Khi soi chiếu lời dạy của Đức Phật vào hiện thực, ta nhận ra rằng sống tỉnh thức với ngôn từ là một con đường tu tập giản dị mà thiết yếu. Nó không đòi hỏi phải lên núi rừng hay xa rời cuộc sống. Nó bắt đầu ngay từ bữa cơm gia đình, từ cách ta nói với cha mẹ, với con cái, với đồng nghiệp, bạn bè. Một lời nói dịu dàng có thể làm tan biến căng thẳng. Một lời nói chân thành có thể xây dựng lại niềm tin. Và một sự im lặng đúng lúc có thể cứu vãn cả một mối quan hệ.
Cuối cùng, có thể đúc kết rằng: ngôn từ là chiếc gương phản chiếu tâm. Tâm thiện thì lời thiện. Tâm nhiễm độc thì lời nhiễm độc. Và trong mỗi khoảnh khắc, ta có quyền lựa chọn gieo hạt gì vào mảnh đất cuộc đời. Hãy để lời nói trở thành những hạt giống lành, chứ không phải mũi tên làm tổn thương. Hãy nhớ rằng im lặng, khi cần, cũng là một dạng lời nói, lời nói của trí tuệ và từ bi.
Và như thế, sống giữa cuộc đời nhiều ồn ào, ta học được cách giữ lấy sự tỉnh thức trong từng lời, từng chữ. Bởi có những lúc, chính sự không nói mới là điều ta cần phải nói.
