Hành trình hóa ‘siêu cường’ năng lượng sạch và kinh nghiệm về điện hạt nhân từ Phần Lan

“Miễn nhiễm” với các “cú sốc” tăng giá điện

Hiện nay, thế giới đang đối mặt với những biến động địa chính trị phức tạp, đẩy giá năng lượng hóa thạch lên cao và đe dọa trực tiếp đến chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong bối cảnh đó, Bộ trưởng Môi trường và Biến đổi khí hậu Phần Lan Sari Multala cho biết, nước này vẫn đang vững vàng vươn lên với khát vọng trở thành một “siêu cường” về năng lượng sạch.

Bộ trưởng Sari Multala cho biết, trọng tâm trong chương trình hành động của Chính phủ Phần Lan hiện nay không còn nằm ở bước lập kế hoạch, mà là tăng tốc thực thi để đạt được sự trung hòa về khí hậu (climate neutrality) vào năm 2035. 

Khát vọng của Phần Lan không dừng lại ở việc giảm phát thải trong nước, mà muốn tối đa hóa khử carbon nội địa (climate handprint) toàn cầu thông qua việc tạo ra các giải pháp công nghệ sạch để xuất khẩu.

Để đạt được vị thế này, Quốc hội Phần Lan đã thể hiện sự đồng thuận chính trị khi quyết định nâng mức đầu tư cho hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) lên mức 4% GDP vào năm 2030. Chính phủ cũng áp dụng các khoản tín dụng thuế và hỗ trợ trực tiếp cho các khoản đầu tư quy mô lớn vào công nghệ sạch và năng lượng mới.

Kết quả, 95% sản lượng điện của Phần Lan hiện nay đã hoàn toàn vắng bóng nhiên liệu hóa thạch. Đáng chú ý, nước này đã chính thức đóng cửa nhà máy nhiệt điện than cuối cùng vào năm ngoái, hoàn thành mục tiêu cấm sử dụng than đá sớm hơn dự kiến.

Nhờ ngắt kết nối với năng lượng hóa thạch, người dân và doanh nghiệp Phần Lan gần như “miễn nhiễm” trước những cú sốc tăng giá điện do ảnh hưởng bên ngoài gây ra. Một trong những động lực lớn nhất thúc đẩy sự chuyển dịch này chính là Hệ thống giao dịch khí thải của Liên minh châu Âu (EU ETS), một cơ chế thị trường buộc các doanh nghiệp phải trả phí cao nếu phát thải nhiều, từ đó biến các nguồn năng lượng sạch thành lựa chọn sinh lời hấp dẫn nhất.

Không thể dựa hoàn toàn vào năng lượng tái tạo

Việc phát triển ồ ạt điện gió và điện mặt trời trong những năm qua đã bộc lộ hạn chế về tính ổn định của nguồn cung điện, nhất là vào những khung giờ cao điểm hay mùa khô thiếu gió. Đây cũng là thách thức mà Phần Lan từng phải đối mặt và tìm ra lời giải.

Bộ trưởng Multala nhấn mạnh rằng, không thể chỉ dựa hoàn toàn vào năng lượng tái tạo. Bà dẫn chứng vào mùa đông năm ngoái, thời điểm lạnh nhất trong vòng 10 năm tại miền Nam và 40 năm tại miền Bắc Phần Lan, đất nước này đã trải qua nhiều tuần lễ chìm trong băng giá, không có gió và vô cùng ít ánh nắng mặt trời. Tua-bin gió đứng im, pin mặt trời giảm tác dụng.

Trong những thời khắc khắc nghiệt đó, điện hạt nhân, hiện chiếm khoảng 40% sản lượng điện quốc gia, đã cứu vãn hệ thống năng lượng Phần Lan.

Bộ trưởng Multala chia sẻ, không ngủ quên trên chiến thắng, Phần Lan đang tiếp tục đầu tư vào việc nghiên cứu và phát triển lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) để cung cấp nhiệt sưởi ấm khu vực – một giải pháp an toàn, linh hoạt, tiết kiệm chi phí và được kỳ vọng là ít rủi ro hơn so với các nhà máy điện hạt nhân truyền thống quy mô lớn.

Không chỉ dừng lại ở năng lượng, bức tranh phát triển của Phần Lan còn được hoàn thiện bởi tư duy kinh tế tuần hoàn. Trả lời về các mô hình tương lai, bà Multala cho biết, quốc gia Bắc Âu đã áp dụng cơ chế Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) nhằm buộc doanh nghiệp tạo ra rác thải phải chi trả chi phí thu gom và tái chế. Hệ thống thu gom, phân loại rác thải tại nguồn ở các hộ gia đình cũng được tổ chức bài bản.

Nhìn lại quá khứ, Bộ trưởng Sari Multala tự hào khẳng định hành trình chuyển đổi năng lượng của Phần Lan thực chất là một “câu chuyện thành công về mặt kinh tế”. Bằng việc đi trước đón đầu, Phần Lan đã biến những thách thức về môi trường thành lợi thế cạnh tranh tuyệt đối.

4 yếu tố chiến lược phát triển điện hạt nhân

Chia sẻ với Báo Thanh Niên về khuyến nghị của Phần Lan dành cho các nước đang có kế hoạch xây dựng nhà máy điện hạt nhân, Bộ trưởng Môi trường Phần Lan Sari Multala cho biết, có 4 yếu tố mang tính chiến lược trong việc phát triển điện hạt nhân.

Thứ nhất, phải xác định đây là bài toán xuyên thế kỷ. Bộ trưởng Multala cho rằng, điện hạt nhân là một dự án mang tính dài hạn khổng lồ. Tuổi thọ của một dự án phát điện hạt nhân kéo dài từ 50 – 60 năm. Vì vậy, không thể có tâm lý vội vã, mọi bước đi từ lập quy hoạch đến thực thi phải được tính toán với tầm nhìn xuyên qua nhiều thế hệ.

Thứ hai, kiên định với địa điểm đã chọn. Từ kinh nghiệm của Phần Lan, việc lựa chọn địa điểm phải được thực hiện một cách cực kỳ thấu đáo và khoa học.

“Một số quốc gia đi trước chúng tôi đã tự làm chậm trễ tiến trình của chính mình vì liên tục thay đổi địa điểm theo các nhiệm kỳ chính phủ và đây là kinh nghiệm quan trọng để đảm bảo tránh lãng phí nguồn lực và duy trì tiến độ dự án”, bà Multala nhấn mạnh.

Thứ ba, giải pháp cho rác thải hạt nhân phải có ngay từ ngày đầu tiên. Bà Multala cho rằng, cần hoạch định cơ chế xử lý rác thải hạt nhân, đưa vào luật pháp và phải có kế hoạch thu phí từ các nhà sản xuất ngay từ giai đoạn đầu để xây dựng quỹ xử lý. Không thể chỉ lo xây dựng nhà máy mà bỏ ngỏ bài toán hậu sự của rác thải.

Bộ trưởng cho biết Phần Lan sẽ sớm trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới mở cửa kho lưu trữ địa chất sâu để xử lý rác thải hạt nhân.

Thứ tư, xây dựng nền tảng nhân lực và tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn quốc tế. Bộ trưởng Multala lưu ý, các nước phát triển điện hạt nhân cần phải lên kế hoạch giáo dục, đào tạo và thu hút chuyên gia từ rất sớm.

Đồng thời, các cơ quan quản lý nhà nước minh bạch, độc lập, có chuyên môn giám sát an toàn cao độ. “Các nước có kế hoạch xây dựng nhà máy điện hạt nhân nên phối hợp chặt chẽ với Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) để nhận sự tư vấn thiết kế, xây dựng luật và tuân thủ các quy tắc an toàn nghiêm ngặt nhất của quốc tế”, bà Multala nêu kinh nghiệm.