Màu sắc là sản phẩm chủ động của thiên nhiên hay chỉ là sản phẩm của bộ não? – Ảnh: AI
Trong đời sống thường ngày, con người dễ tin rằng màu sắc là đặc tính sẵn có của sự vật. Một quả cà chua là “màu đỏ”, chiếc lá là “màu xanh”.
Tuy nhiên, theo các nhà khoa học thần kinh Christof Koch (Viện Khoa học Não bộ Allen, Mỹ), cách hiểu này chưa hoàn toàn chính xác. Thứ thực sự tồn tại trong thế giới vật lý không phải là màu sắc, mà là các photon, những hạt ánh sáng mang các bước sóng khác nhau.
Khi ánh sáng từ Mặt trời chiếu vào một vật thể, một phần bước sóng sẽ bị hấp thụ, phần còn lại phản xạ vào mắt. Võng mạc tiếp nhận tín hiệu này, chuyển thành xung điện và truyền lên não. Chính tại đây, não bộ xử lý và “diễn giải” thành trải nghiệm mà chúng ta gọi là màu sắc.
Nói cách khác, màu đỏ không nằm trong quả cà chua, mà nằm trong cách não bạn hiểu tín hiệu ánh sáng phản xạ từ nó.
Điều này lý giải vì sao chúng ta rất khó mô tả một màu sắc cho người chưa từng nhìn thấy. Bạn có thể nói “đỏ giống như máu” hay “đỏ như lửa”, nhưng nếu người nghe chưa từng có trải nghiệm thị giác, mọi mô tả đều trở nên bất lực.
Một thí nghiệm tư duy nổi tiếng trong triết học, thường được gọi là “Căn phòng của Mary”, minh họa rõ điều này.
Mary là một nhà khoa học biết tất cả về ánh sáng và màu sắc, nhưng sống trong căn phòng đen trắng suốt đời. Khi lần đầu bước ra ngoài và nhìn thấy màu đỏ, cô vẫn học được điều gì đó hoàn toàn mới: trải nghiệm trực tiếp. Điều này cho thấy kiến thức khoa học không thể thay thế cảm nhận cá nhân.
Trong khoa học nhận thức, những trải nghiệm chủ quan như vậy được gọi là “qualia”, cảm giác riêng biệt của từng cá nhân khi cảm nhận thế giới.
Qualia không thể đo lường hay so sánh trực tiếp giữa người với người. Vì vậy, không có gì đảm bảo rằng “màu xanh” bạn thấy giống hệt “màu xanh” của người khác, dù chúng ta vẫn giao tiếp trơn tru nhờ sự tương đồng tương đối.
Một ví dụ nổi tiếng cho thấy sự khác biệt này là bức ảnh chiếc váy gây tranh cãi trên Internet năm 2015. Cùng một hình ảnh, có người nhìn thấy xanh, đen, người khác lại thấy trắng, vàng.
Chiếc váy gây tranh cãi năm 2015 với người dùng mạng vì mỗi người thấy nó có một màu sắc khác nhau – Ảnh: Internet
Sự khác biệt không nằm ở mắt, mà ở cách não bộ xử lý ánh sáng và “đoán” điều kiện chiếu sáng xung quanh. Những người quen với ánh sáng tự nhiên ban ngày có xu hướng loại bỏ ánh xanh, trong khi những người hoạt động nhiều vào ban đêm lại xử lý theo hướng ngược lại.
Các nhà khoa học cho rằng mỗi người sống trong một “hộp nhận thức” riêng, được hình thành từ gene, kinh nghiệm sống và môi trường. “Hộp” này ảnh hưởng không chỉ đến cách ta nhìn màu sắc, mà còn đến cách ta cảm nhận âm thanh, mùi vị, cảm xúc và thậm chí cả các sự kiện xã hội. Hai người có thể nhìn cùng một cảnh vật nhưng trải nghiệm lại khác nhau đáng kể.
Dù vậy, sự khác biệt này không quá lớn để gây rối loạn giao tiếp. Qua quá trình tiến hóa, con người đã hình thành một “sự đồng thuận đủ dùng” về cách nhìn thế giới, giúp chúng ta phối hợp và tồn tại. Nếu mỗi người nhìn màu sắc hoàn toàn khác biệt, việc sinh tồn và giao tiếp sẽ trở nên vô cùng khó khăn.
Từ góc nhìn khoa học, có thể nói màu sắc vừa “có thật” vừa “không có thật”. Nó không tồn tại như một thuộc tính vật lý độc lập, nhưng lại là trải nghiệm rất thật trong ý thức con người. Màu sắc là cầu nối giữa thế giới vật chất và nhận thức, nơi não bộ biến tín hiệu vô tri thành trải nghiệm sống động.
Hiểu được điều này không chỉ giúp chúng ta nhìn thế giới theo cách sâu sắc hơn, mà còn nhắc rằng những gì ta thấy chưa chắc là toàn bộ thực tại. Mỗi người đang sống trong một phiên bản thế giới riêng, được tô màu bởi chính bộ não của mình.
