Muôn kiểu mua bán vàng, rủi ro dồn về phía người dân
Khi thị trường vàng biến động mạnh, người dân đổ xô mua vàng, kéo theo sự xuất hiện của hình thức giao dịch thông qua “hợp đồng mua bán hàng hóa” giữa người mua và doanh nghiệp kinh doanh vàng. Người mua phải đặt cọc 100% giá trị hợp đồng và nhận vàng sau theo thỏa thuận với bên bán.
Ngược lại, khi người dân bán vàng, tùy theo số lượng và thời điểm giao dịch, việc thanh toán có thể diễn ra sau vài giờ hoặc được hẹn sau vài ngày.
Không chỉ vậy, người mua còn phải chịu thêm rủi ro khi chênh lệch giữa giá mua vào – bán ra lên tới vài triệu đồng mỗi lượng.
Từ thực tế này, một vấn đề được đặt ra: liệu rủi ro trong hoạt động kinh doanh vàng có đang dần chuyển sang phía người dân, trong khi doanh nghiệp vẫn giữ vai trò quyết định giá và hình thức giao dịch?
Chia sẻ với PV VietNamNet, Luật sư Trương Thanh Đức, Giám đốc Công ty Luật ANVI, Trọng tài viên VIAC cho biết, hình thức mua bán vàng “trả tiền trước – nhận vàng sau” không bị pháp luật cấm. Bản chất đây là thỏa thuận dân sự về thời điểm giao nhận hàng hóa, nếu các bên đồng thuận thì có thể thực hiện. Tương tự, việc doanh nghiệp mua vàng và hẹn trả tiền sau vài ngày cũng được xem là giao dịch trả chậm, không trái quy định của pháp luật.
Tuy nhiên, việc người dân bán vàng nhưng phải chờ nhận tiền sau được đánh giá rủi ro cao hơn so với hình thức trả tiền trước – nhận vàng sau. Ngoài rủi ro tương tự (đã giao vàng nhưng chưa nhận tiền hoặc đã trả tiền nhưng chưa nhận vàng), hình thức này còn tiềm ẩn thêm nhiều nguy cơ khác.
“Việc chậm giao vàng thường xuất phát từ nhu cầu mua quá lớn trong khi nguồn cung khan hiếm, khiến nhiều thời điểm người dân phải xếp hàng và cửa hàng phải giới hạn số lượng bán ra. Trong khi đó, việc chậm trả tiền lại tiềm ẩn nhiều rủi ro và dấu hiệu bất thường hơn, như vì sao doanh nghiệp không mua vào để có hàng giao cho khách (nhất là khi đang nợ người mua), hay liệu doanh nghiệp có đang gặp khó khăn tài chính, không đủ khả năng thanh toán cho người bán?”, ông Đức nói.
Luật sư Trương Thanh Đức cho rằng không nên tính đến việc cấm các giao dịch mang tính tự nguyện, thỏa thuận như vậy, bởi rủi ro có thể xảy ra ở bất kỳ lĩnh vực nào. Do đó, người dân cần cân nhắc kỹ khi tham gia, chấp nhận giao dịch đồng nghĩa với việc tự chịu toàn bộ rủi ro, trong khi không có gì bảo đảm ngoài niềm tin.
“Tuy doanh nghiệp có thể không vi phạm pháp luật, nhưng rủi ro đối với người dân là rất lớn. Vì vậy, cần hết sức thận trọng, tốt nhất không nên chấp nhận các giao dịch kiểu này”, ông Đức khuyến nghị.
Trong khi đó, ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính – Ngân hàng (Trường Đại học Nguyễn Trãi), cho rằng, khi người dân tìm đến vàng như một kênh lưu giữ giá trị trong bối cảnh biến động, lực cầu có thể tăng mạnh trong thời gian ngắn.
Nguồn cung vàng gắn với cơ chế quản lý đặc thù nên chưa điều chỉnh kịp theo biến động thị trường, tạo ra sự lệch pha cung – cầu. Vì vậy, các bên buộc phải áp dụng những phương thức giao dịch linh hoạt để duy trì lưu thông hàng hóa, trong đó “giấy hẹn” trở thành giải pháp tình thế.
Đáng chú ý, khi hình thức này xuất hiện ở cả chiều mua và bán, áp lực không chỉ nằm ở thiếu hụt nguồn cung ngắn hạn mà còn phản ánh bài toán cân đối dòng tiền và khả năng thanh toán của toàn hệ thống.
Khi người mua phải trả tiền trước nhưng chưa nhận vàng, hoặc người bán chưa nhận tiền ngay sau khi giao hàng, trong khi chênh lệch giá vẫn cao, cảm nhận về sự công bằng có thể bị ảnh hưởng. Điều này đòi hỏi nguyên tắc thị trường phải được đảm bảo: rủi ro phân bổ hợp lý, minh bạch và không gây bất lợi quá mức cho bất kỳ bên nào.
Người dân cần thận trọng
Ông Nguyễn Quang Huy cho rằng thực tiễn giao dịch cho thấy thị trường đang vận hành với những hình thức linh hoạt hơn so với quy định hiện hành. Đây không hẳn là biểu hiện của khoảng trống pháp lý, nhưng cho thấy cần bổ sung và chuẩn hóa rõ ràng hơn đối với các giao dịch có yếu tố thời gian.
Cụ thể, theo ông, cần làm rõ điều kiện áp dụng hình thức giao dịch “bán trước – giao sau”, nghĩa vụ công bố thông tin về thời điểm giao nhận, trách nhiệm đảm bảo khả năng thực hiện của doanh nghiệp và cơ chế xử lý trong trường hợp phát sinh chậm trễ hoặc tranh chấp.
Việc hoàn thiện các quy định này không nhằm hạn chế hoạt động kinh doanh, mà nhằm thiết lập một chuẩn mực thống nhất, qua đó nâng cao tính minh bạch và độ tin cậy của thị trường.
Vị chuyên gia khuyến nghị, nguyên tắc quan trọng nhất vẫn là ưu tiên giao dịch “tiền – vàng trao tay”. Chỉ khi thực sự cần thiết mới nên chấp nhận hình thức giấy hẹn và khi đó phải kiểm soát chặt chẽ các điều kiện giao dịch.
“Nếu thực hiện giao dịch theo giấy hẹn, cần rút ngắn tối đa thời gian chờ nhận vàng, lý tưởng là không quá một tuần. Thời gian càng kéo dài, rủi ro càng lớn, đặc biệt trong bối cảnh giá vàng biến động nhanh. Đồng thời, 2 bên bắt buộc phải có hợp đồng hoặc cam kết bằng văn bản rõ ràng, quy định cụ thể về loại vàng, giá, thời điểm giao nhận, cũng như trách nhiệm và quyền lợi của các bên.
Chỉ nên giao dịch với các doanh nghiệp uy tín, có lịch sử hoạt động lâu năm, minh bạch, ưu tiên các đơn vị thuộc hệ thống phân phối chính thức của vàng SJC. Tuyệt đối tránh các giao dịch qua trung gian không rõ ràng hoặc các lời chào mua bán mang tính “giữ chỗ giá tốt” nhưng thiếu cơ sở pháp lý”, ông Huy lưu ý.
Ngoài ra, người dân nên giới hạn giá trị giao dịch, không nên dồn vốn lớn vào một lần mua theo “giấy hẹn” để giảm thiểu rủi ro nếu phát sinh sự cố.
TS Nguyễn Trí Hiếu, chuyên gia tài chính – ngân hàng cho biết ông chưa từng thấy hình thức giao dịch “mua vàng trả tiền trước – nhận vàng sau” hay “bán vàng rồi chờ nhận tiền sau” ở các thị trường quốc tế.
Theo ông, đây là đặc thù của thị trường Việt Nam trong bối cảnh giá vàng biến động mạnh. Khi đó, các doanh nghiệp kinh doanh vàng thường có xu hướng tìm cách chuyển rủi ro sang phía người dân là người mua hoặc người bán.
“Vì thế, người dân cần hết sức thận trọng, tránh tham gia các giao dịch không theo thông lệ. Nguyên tắc an toàn nhất vẫn là ‘tiền trao, cháo múc’ – mua vàng phải nhận vàng ngay, bán vàng phải nhận tiền ngay. Nếu không, rủi ro là rất khó lường”, ông Hiếu khuyến nghị.
Bán vàng kiểu lấy giấy hẹn, ‘trả tiền trước – nhận vàng sau’ có đúng luật?Hình thức mua bán vàng “trả tiền trước – nhận sau” không bị pháp luật cấm, nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro khi người mua chưa nắm giữ tài sản, còn quyền lợi phụ thuộc vào cam kết của doanh nghiệp.
