Xu hướng con người đi theo số đông không phải mới đây, mà đã có từ thời… tiền sử – Ảnh: ASU
Dù trực giác cho thấy số đông không phải lúc nào cũng đúng, con người vẫn có xu hướng tin và làm theo những gì nhiều người khác đang tin và làm. Vì sao vậy?
Bạn có thể thấy trong đời sống hằng ngày, hiện tượng này xuất hiện ở khắp nơi. Trong các cuộc họp nơi công sở, ở lớp học, trong bầu cử, hay trên mạng xã hội, nơi một ý kiến được nhiều người ủng hộ thường nhanh chóng trở thành “ý kiến đúng”.
Con người đã định nghĩa ‘kẻ mạnh’
Một nghiên cứu mới từ Arizona State University (ASU) đang thiết lập lại cách chúng ta nhìn nhận hiện tượng này.
Trái với quan điểm lâu nay cho rằng các xã hội loài người thời kỳ săn bắt hái lượm tương đối bình đẳng, ít phân cấp, nhóm nghiên cứu cho rằng bất bình đẳng về ảnh hưởng xã hội – ai được lắng nghe, ai được bắt chước – đã tồn tại rất sớm trong lịch sử tiến hóa của con người.
Theo giáo sư Thomas Morgan, nhà nhân học tiến hóa tại ASU, bước ngoặt quan trọng của loài người là sự phụ thuộc ngày càng lớn vào văn hóa và học hỏi lẫn nhau ngoài biết chế tạo công cụ hay sử dụng ngôn ngữ.
“Chúng ta không giải quyết vấn đề một mình. Chúng ta học từ người khác và làm việc theo nhóm. Trong bối cảnh đó, những người giỏi giang, thông minh hoặc có sức hút trở nên đặc biệt giá trị. Giống như một ‘thị trường tài năng’, nơi kỹ năng có thể được chuyển hóa thành địa vị”, ông nói.
Đáng chú ý, thứ bậc xã hội của con người không vận hành giống nhiều loài động vật. Nếu ở các loài linh trưởng, kẻ đứng đầu thường là cá thể mạnh nhất hoặc hung hãn nhất, thì ở con người, người dẫn dắt thường là người được người khác muốn nghe theo.
Theo nhóm nghiên cứu, đó là thứ bậc dựa trên uy tín, tri thức và cảm nhận về thành công, chứ không phải sức mạnh thể chất.
Nhóm nghiên cứu khẳng định khi tổ tiên loài người bắt đầu cạnh tranh với các nhóm khác thay vì chỉ xoay quanh xung đột nội bộ, việc tìm ra người dẫn dắt hiệu quả trở thành yếu tố sống còn.
“Nhưng đánh giá ai thực sự là người phù hợp không hề dễ. Và từ đó, con người dần hình thành một “lối tắt” tâm lý. Đó là quan sát xem những người khác đang nghe theo ai, rồi làm theo”, giáo sư Thomas Morgan nói.
Khi thấy một cá nhân được nhiều người tin tưởng, chúng ta có xu hướng tin rằng người đó đáng để học hỏi.
Nghe theo số đông không phải trào lưu hiện đại mà là bản năng tiến hóa của con người
Sao chép những ai có… lịch sử tốt
Để kiểm chứng cơ chế này, nhóm nghiên cứu tại Mỹ và Anh đã tiến hành nhiều thí nghiệm và mô phỏng.
Trong một thí nghiệm, 800 người tham gia được chia thành các nhóm nhỏ và được yêu cầu quan sát các cụm chấm màu, sau đó đoán xem màu nào xuất hiện nhiều nhất.
Sau khi đưa ra phán đoán cá nhân, mỗi người bắt buộc phải sao chép câu trả lời của người khác trong nhóm.
Người tham gia được cung cấp hai loại thông tin gồm mức độ chính xác của từng cá nhân trong quá khứ và số lần mỗi người đã được những người khác sao chép.
Kết quả cho thấy con người không sao chép ngẫu nhiên. Họ có xu hướng nghiêng về những người đã “nổi” sẵn trong nhóm, đôi khi còn nhiều hơn cả những người có độ chính xác cao nhất.
“Đúng là mọi người quan tâm đến việc ai giỏi. Nhưng họ cũng đặc biệt quan tâm đến việc ai đang được nhiều người khác nghe theo. Chính điều đó tạo ra hiệu ứng quả cầu tuyết: càng được bắt chước, một người càng trở nên có ảnh hưởng”, ông nói.
Chỉ trong vòng vài phút, chỉ một hoặc hai người đã chi phối phần lớn quyết định của cả nhóm. Mức độ chênh lệch ảnh hưởng này, theo nhóm nghiên cứu, tương đương với bất bình đẳng thu nhập trong nhiều xã hội hiện đại, một so sánh cho thấy mức độ mạnh mẽ của hiệu ứng “nghe theo số đông”.
Từ góc nhìn tiến hóa, xu hướng này không hẳn là phi lý. Việc học theo những người giỏi hoặc thành công thường giúp con người đưa ra quyết định nhanh hơn và hiệu quả hơn, qua đó tăng khả năng sống sót.
Qua hàng nghìn thế hệ, những cá nhân biết “chọn đúng người để theo” có nhiều cơ hội tồn tại và phát triển hơn. Các mô phỏng tiến hóa trong nghiên cứu cho thấy bản năng đi theo uy tín có khả năng đã được chọn lọc tự nhiên củng cố, và vẫn còn in đậm trong tâm lý con người ngày nay.
Theo nhóm chuyên gia, những phát hiện này giúp lý giải nhiều hiện tượng quen thuộc trong xã hội hiện đại, từ môi trường công sở, chính trị, trường học cho đến mạng xã hội, nơi ảnh hưởng thường tập trung vào một số rất ít cá nhân.
Hiểu được cơ chế này không đồng nghĩa với việc chấp nhận mọi thứ bậc xã hội là tất yếu hay luôn tích cực. Nhưng nó cho thấy việc con người nghe theo số đông không chỉ là thói quen nhất thời, mà có thể là một đặc điểm lâu dài trong cách chúng ta tổ chức đời sống tập thể.
Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nature Communications, góp thêm một góc nhìn đáng chú ý về quyền lực, uy tín và ảnh hưởng trong xã hội loài người, những yếu tố không cần đến bạo lực, nhưng lại có sức chi phối rất lớn đối với hành vi của số đông.
