Từ thuốc giả, sữa giả đến chất cấm trong thực phẩm chức năng: Lỗ hổng ở đâu?

Thực hiện cao điểm 45 ngày tấn công, trấn áp các loại tội phạm, làm sạch địa bàn, Phòng Cảnh sát kinh tế Công an TP.HCM đã tăng cường đấu tranh chống tội phạm về an toàn thực phẩm, bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy công tác quản lý chuyên môn đối với lĩnh vực này vẫn còn nhiều lỗ hổng, trong khi các đối tượng liên tục thay đổi thủ đoạn tinh vi để qua mặt cơ quan chức năng và người tiêu dùng.

Các chuyên gia cho rằng để ngăn chặn tận gốc tình trạng này không thể chỉ trông chờ vào việc phát hiện, xử lý của lực lượng công an mà cần sự vào cuộc quyết liệt hơn từ các cơ quan chuyên môn trong quản lý, kiểm soát nguyên liệu sản xuất, cơ chế hậu kiểm và hoạt động kinh doanh trên môi trường mạng.

Chỉ một sản phẩm, có cả đường dây trục lợi

Mới đây, Phòng Cảnh sát kinh tế Công an TP.HCM đã phát hiện đường dây sản xuất, buôn bán thực phẩm chức năng giảm cân nhãn hiệu Emo’s có chứa chất cấm do Trần Thị Như Hảo (27 tuổi) và Nguyễn Trọng Anh (31 tuổi, chồng Hảo, cùng ngụ tại phường Thới An) cầm đầu.

Cơ quan điều tra xác định Hảo và chồng tổ chức sản xuất thực phẩm giảm cân (sữa tách béo, bột trà cam, bột cà phê, bột trà chanh, bột trà dâu, bột trà đào hòa tan) nhãn hiệu Emo’s từ năm 2018 đến nay, có đầu tư thiết bị máy móc và nhân công sản xuất bài bản.

“Thực tế các sản phẩm trên không có tác dụng giảm cân, nhưng để người tiêu dùng ưa chuộng, bán được ra thị trường, các đối tượng đã pha trộn chất sibutramine vào nguyên liệu để sản xuất. Đây là chất bị cấm sử dụng trong thực phẩm”, cơ quan điều tra xác định.

Trao đổi với Tuổi Trẻ, trung tá Nguyễn Tiền Giang – Phó đội trưởng Đội 5 (Phòng Cảnh sát kinh tế Công an TP.HCM) – cho biết quá trình điều tra xác định Hảo và Anh nhận thức rõ chất sibutramine bị cấm sử dụng trong thực phẩm chức năng; là chất có tác dụng làm giảm cảm giác thèm ăn, tuy nhiên tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe.

Các tác động xấu đến sức khỏe không xảy ra ngay lập tức mà có thể tích tụ, gây hậu quả nghiêm trọng về lâu dài. Tuy nhiên, các đối tượng vẫn cố tình đưa chất này vào sản phẩm để bán ra thị trường nhằm thu lợi bất chính.

Sau khi sản xuất, vợ chồng Hảo sử dụng mạng xã hội làm kênh tiêu thụ chính, từ đó thiết lập hệ thống đại lý tại nhiều tỉnh thành và phân phối sản phẩm đến tay người tiêu dùng. Bước đầu xác định từ năm 2018 đến nay, vợ chồng Hảo đã sản xuất, đưa ra thị trường tiêu thụ số thực phẩm chức năng có chứa chất cấm ước tính hàng chục tỉ đồng.

“Đối với những cá nhân tham gia hỗ trợ sản xuất hoặc mua bán thực phẩm chức năng Emo’s dưới dạng đại lý cấp dưới, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP.HCM đang tiếp tục xác minh, làm rõ. Trường hợp xác định cá nhân nào biết rõ sản phẩm không được phép lưu hành nhưng vẫn tiếp tay cho hành vi vi phạm thì sẽ có hướng xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật”, trung tá Giang cho hay.

Theo ghi nhận của Tuổi Trẻ đến sáng 16-5, cà phê hòa tan Emo’s vẫn được rao bán trên Shopee, TikTok với giá hơn 300.000 đồng/hộp (7 gói), dù trước đó đường dây sản xuất các loại thực phẩm chức năng đã bị cơ quan chức năng triệt phá vì chứa chất cấm sibutramine.

Thuốc giả bủa vây người tiêu dùng

Sự thuận tiện khi mua sắm trực tuyến trên các sàn thương mại điện tử và livestream (phát trực tiếp) bán hàng đã trở thành “mảnh đất màu mỡ” để các sản phẩm giả, kém chất lượng tiếp cận người tiêu dùng nhanh. Nhiều sản phẩm dù đã bị cơ quan chức năng triệt phá do phát hiện pha trộn chất cấm xuất hiện trên các sàn thương mại điện tử.

Trong đó, sữa và thực phẩm chức năng đang trở thành mặt hàng “béo bở” để các đối tượng làm giả với quy mô lớn nhằm trục lợi. Mới đây, một đường dây sản xuất, tiêu thụ hơn 187.000 hộp sữa giả dành cho trẻ sơ sinh, phụ nữ mang thai và người bệnh đã bị triệt phá. Đáng chú ý, nhóm này còn che giấu hơn 1.000 tỉ đồng doanh thu để trốn thuế và chi hàng tỉ đồng cho một số cá nhân liên quan nhằm “chạy án”.

Không chỉ thực phẩm và sản phẩm dinh dưỡng, thuốc chữa bệnh cũng bị làm giả với thủ đoạn ngày càng tinh vi. Công an TP.HCM vừa triệt phá một đường dây sản xuất, buôn bán thuốc đông y giả có pha trộn paracetamol hoạt động có tổ chức, thu giữ hơn 4.000 hộp thuốc thành phẩm, khoảng 790 kg viên nang và viên nén, cùng số lượng lớn vỏ hộp, tem nhãn, bao bì, màng co và máy móc phục vụ việc pha trộn, đóng gói sản phẩm.

Đáng lo ngại, thuốc giả còn mạo danh các bệnh viện uy tín để tạo lòng tin tuyệt đối với người bệnh. Vụ việc được phát hiện khi một bệnh nhân mang hai lọ thuốc “Viên thấp khớp” và “Bổ trung ích khí” đến Bệnh viện Y học cổ truyền TP.HCM để mua thêm. 

Qua kiểm tra, bệnh viện xác định đây là sản phẩm giả, không phải thuốc do bệnh viện sản xuất hoặc phân phối. Người bệnh cho biết đã mua các sản phẩm này tại một phòng khám tư vì tin vào bao bì có in tên bệnh viện.

Ông Nguyễn Hoài Nam – Phó giám đốc Sở Y tế TP.HCM – nhận định tình hình sản xuất và kinh doanh hàng giả hiện nay diễn biến phức tạp với nhiều thủ đoạn tinh vi. Đây là hoạt động phi pháp nhưng mang lại lợi nhuận lớn.

“Các đối tượng thường bố trí sản xuất tại nhiều địa điểm khác nhau, sử dụng mạng xã hội hoặc ứng dụng giao hàng để mua bán nhằm che giấu nơi sản xuất. Cơ sở thường đặt tại khu vực nhà không số hoặc núp bóng doanh nghiệp bình phong.

Trước đây hàng giả chủ yếu làm nhái bao bì, tem nhãn của các thương hiệu lớn. Tuy nhiên hiện nay, nhiều cơ sở còn tự tạo sản phẩm không phép, giả số đăng ký, mã vạch, mã QR và tem chứng nhận để đánh lừa cả người bán lẫn người tiêu dùng”, ông Nam nói.

Khó phát hiện xử lý, vì sao?

Từ vụ thực phẩm chức năng Emo’s chứa chất cấm tồn tại suốt gần 8 năm mới bị phát hiện, cơ quan chức năng và nhiều chuyên gia cho rằng công tác quản lý hiện nay vẫn tồn tại không ít lỗ hổng, trong khi các đối tượng ngày càng sử dụng thủ đoạn tinh vi để qua mặt cơ quan chức năng và người tiêu dùng.

Thượng tá Nguyễn Thành Danh – Phó trưởng Phòng Cảnh sát kinh tế Công an TP.HCM – đã phân tích một số nguyên nhân khiến việc phát hiện vi phạm gặp khó. 

Theo đó, các đối tượng tận dụng các kênh bán lẻ trực tuyến, sử dụng nhiều tài khoản ẩn danh để quảng bá và phân phối sản phẩm. Trong khi đó, phần lớn khách hàng cũng mua hàng qua mạng nên gây nhiều khó khăn cho lực lượng chức năng trong công tác rà soát, truy xét.

Một nguyên nhân khác là với các sản phẩm thực phẩm chức năng, khi phát hiện dấu hiệu nghi vấn, cơ quan chức năng phải tiến hành thu mẫu để giám định. Quá trình này đòi hỏi kỹ thuật chuyên sâu, thời gian thực hiện kéo dài và chi phí giám định cao. Do đó việc kiểm tra, giám định và xử lý của các ngành chức năng đối với mặt hàng này vẫn còn gặp nhiều hạn chế, chưa thể triển khai đồng loạt trên diện rộng để rà soát, phát hiện vi phạm một cách toàn diện.

Thêm một vấn đề xuất phát từ việc người tiêu dùng tin vào những lời quảng cáo “hiệu quả bất ngờ”, sẵn sàng chấp nhận những rủi ro. 

Bên cạnh đó, cơ chế quản lý đối với thực phẩm chức năng hiện nay chủ yếu theo hình thức tự công bố sản phẩm, không bắt buộc kiểm nghiệm trước khi lưu hành ra thị trường. Điều này dẫn đến nguy cơ một số sản phẩm bị pha trộn chất cấm nhưng khó bị phát hiện cho đến khi xảy ra sự cố, có đơn trình báo từ người dân hoặc qua quá trình kiểm tra của cơ quan công an.

Ngoài ra, công tác hậu kiểm của các cơ quan cấp phép đối với nhóm sản phẩm này vẫn chưa được thực hiện thường xuyên, chưa đủ sâu và sát với thực tế thị trường, trong khi quy mô tiêu thụ thực phẩm chức năng tại TP.HCM rất lớn.

Cần khắc phục lỗ hổng trong cơ chế hậu kiểm

Nói về công tác hậu kiểm, PGS Nguyễn Duy Thịnh – nguyên giảng viên Viện Công nghệ sinh học và thực phẩm (Đại học Bách khoa Hà Nội) – chia sẻ trước đây công tác quản lý chủ yếu tiền kiểm, tức là cơ quan nhà nước thẩm định và cấp phép trước khi sản phẩm được lưu hành. 

Chỉ khi đáp ứng đầy đủ yêu cầu, doanh nghiệp mới được phép sản xuất và đưa hàng ra thị trường. Thế nhưng mô hình này bộc lộ nhiều hạn chế, bởi doanh nghiệp có thể chuẩn bị hồ sơ đầy đủ, “đẹp” để vượt qua khâu kiểm tra ban đầu, trong khi chất lượng thực tế của sản phẩm lại không đúng như công bố.

Hiện nay, cơ chế quản lý đã chuyển sang hậu kiểm, doanh nghiệp được tự công bố sản phẩm và tự chịu trách nhiệm trước pháp luật về chất lượng. Tuy nhiên, hạn chế của mô hình này là nhiều sản phẩm chỉ bị phát hiện vi phạm sau khi đã được đưa ra lưu thông rộng rãi trên thị trường, khó kiểm soát rủi ro đối với người tiêu dùng.

“Tôi cho rằng không có mô hình quản lý nào có thể “xóa sạch” hoàn toàn tình trạng thuốc giả, thực phẩm giả, thuốc kém chất lượng lưu hành trên thị trường. Bên cạnh kiểm tra xử phạt, yếu tố quan trọng hơn là giáo dục nhận thức và nâng cao ý thức pháp luật. Cạnh đó, cần xây dựng hệ thống quản lý đồng bộ từ cấp xã, phường đến cấp tỉnh, tăng cường giám sát xã hội và phản ánh từ người dân để kịp thời phát hiện sai phạm”, ông Thịnh nói.

Đồng tình, PGS Trần Hồng Côn – nguyên giảng viên khoa hóa Trường đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) – cho rằng không thể tiếp tục trông chờ hoàn toàn vào ý thức tự giác của doanh nghiệp. 

Để khắc phục, cần có giải pháp mang tính hệ thống, trong đó tăng cường kiểm tra định kỳ và đột xuất do các cơ quan kiểm định độc lập thực hiện, nhằm xác nhận sản phẩm thực sự đạt chất lượng như công bố trước khi được lưu hành rộng rãi trên thị trường, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào cơ chế tự kiểm của doanh nghiệp.

Đọc tiếp Về trang Chủ đề