Tháp nước cổ nhất TP.HCM: Dấu tích cấp nước đầu tiên cho người Sài Gòn

Giữa trung tâm TP.HCM, vẫn tồn tại một tháp nước (thủy đài) hơn 140 năm tuổi, công trình từng đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nước cho người Sài Gòn từ những ngày đầu hình thành đô thị. Đây là một phần của hệ thống cấp nước đầu tiên do người Pháp xây dựng vào cuối thế kỷ 19.

Trải qua nhiều biến động lịch sử, tháp nước đã ngừng hoạt động nhưng vẫn được gìn giữ như một dấu tích hiếm hoi của hạ tầng đô thị xưa.

Ngày nay, công trình không chỉ mang giá trị kiến trúc mà còn lưu giữ ký ức về một giai đoạn đặt nền móng cho hệ thống cấp nước của TP.HCM.

Các hệ thống cấp nước vào những năm đầu tiên

Thông tin từ Tổng công ty cấp nước Sài Gòn (SAWACO) cho biết năm 1862, ở Sài Gòn, một dự án thiết kế đầu tiên về vấn đề cấp nước cho thành phố được người Pháp phê duyệt. 

Đến năm 1880, người Pháp đưa vào hoạt động một hệ thống cung cấp và phân phối nước đầu tiên ở Sài Gòn. 

Hệ thống khai thác nước ngầm có tên là Thévenet (tên của viên kỹ sư cầu đường, Giám đốc Sở Công chính lúc bấy giờ) được xây dựng ở vị trí Hồ Con Rùa hiện tại, có khả năng cung cấp nước từ 1.000 m³ đến 1.500 m³ một ngày cho cư dân thành phố.

Trong các năm tiếp theo, chính quyền Pháp đã xây dựng một loạt captage (cụm giếng cạn) để cung cấp nước cho Sài Gòn – Chợ Lớn. Năm 1884, xây dựng tiếp 2 cụm captage Blancsubé và Mac Mahon; năm 1896, xây dựng nhà máy bơm Duy Tân; năm 1898, xây dựng cụm captage Chợ Lớn, Tân Hưng để cung cấp nước cho khu vực Chợ Lớn.

Trong các cụm giếng cạn kể trên thì cụm Blancsubé và Mac Mahon là 2 cụm giếng cạn quan trọng nhất. Cho nên tên của 2 cụm giếng cạn này được đặt theo tên của 2 nhân vật nước Pháp có sức ảnh hưởng lúc bây giờ. Mac Mahon là tên của Tổng thống Pháp từ năm 1873 – 1879, Blancsubé từng là thị trưởng của Sài Gòn.

Captage là cụm gồm nhiều giếng cạn. Mỗi giếng có đường kính từ 1,6 – 2,2 m, sâu từ 13 – 22 m. Vách giếng ban đầu xây gạch nhưng về sau được làm bằng bê tông cốt thép. Thường mỗi cụm giếng cạn có từ 10 – 20 giếng cạn. Các giếng cạn trong hệ thống cụm giếng cạn thường được bố trí theo hình tròn đưa nước về giếng trung tâm nằm ở giữa. Từ giếng trung tâm, nước sẽ được xử lý, khử trùng rồi được bơm vào các hồ chứa, thủy đài hoặc đưa thẳng ra đường ống phân phối cho người dùng.

Về dấu tích của cụm giếng cạn Blancsubé còn vài giếng cạn trong công viên trước Dinh Thống Nhất và công viên Tao Đàn. Cụm giếng cạn Mac Mahon còn một vài giếng cạn trong nhà thi đấu Phan Đình Phùng, đường Võ Văn Tần, quận 3 cũ (nay là công viên thuộc phường Xuân Hòa, TP.HCM).

Còn nhà máy bơm Duy Tân sau này được cải tạo, làm lại sàn để làm nơi làm việc của Tổng công ty cấp nước Sài Gòn (SAWACO) tại đường Võ Văn Tần. Còn hệ thống giếng trung tâm của cụm giếng cạn Gò Vấp nằm trong khuôn viên công viên Gia Định cũng được cải tạo, lót lại sàn để lấy chỗ làm việc cho đội thi công tu bổ của Công ty cấp nước Trung An, công ty con thuộc SAWACO.

Sự ra đời của tháp nước cổ nhất TP.HCM

Tại địa điểm Hồ Con Rùa trước kia có xây dựng 2 tháp nước. Một tháp nước được xây dựng năm 1878 và đập bỏ năm 1921. Tháp nước còn lại xây dựng năm 1886, hiện nằm trong khuôn viên SAWACO và được gìn giữ cho đến tận ngày nay. Hiện tháp nước này được công nhận là di tích kiến trúc của TP.HCM.

Tháp nước xây năm 1886 là một đài chứa nước, một trong những công trình thuộc hệ thống cung cấp nước sinh hoạt cho người dân Sài Gòn – Gia Định – Chợ Lớn vào những năm đầu thế kỷ 20 do người Pháp xây dựng.

Tháp nước được thiết kế theo hình oval, với 3 tầng, cao khoảng 25 m và đường kính khoảng 10 m. Phía bên ngoài của tháp nước, được xây dựng phần tường dày từ 1,6 – 2 m làm nhiệm vụ chịu lực cho 2 bể nước khổng lồ. 

Phần nền móng được xây dựng bởi các tầng đá hoa cương bền chắc. Cửa chính cao hơn 2 m, chạm hoa văn. Ngoài ra, có hàng loạt cửa chính, cửa sổ và khoảng 20 lỗ thông gió được chạm khắc hoa văn. Trong đó có 5 lỗ thông gió lắp quạt.

Trên mái của tầng hai là bồn nước lớn hình tròn bằng thép không gỉ với sức chứa 1.000 – 1.500 m³. Khi thủy đài còn hoạt động, vào mùa mưa nước từ các giếng sẽ chảy về giếng trung tâm, mùa khô phải dùng máy để bơm. Từ giếng trung tâm, nước được xử lý rồi bơm lên hồ chứa tạo áp lực đẩy nước tới các hộ dân.

Ngay từ buổi đầu được xây dựng, thủy đài đóng vai trò lớn trong việc điều tiết và cung cấp nước cho người Sài Gòn. Công trình từng dừng hoạt động những năm 1930 – 1940, sau đó dùng làm hệ thống cấp nước dự phòng khi thành phố Sài Gòn thiếu nước. Sau thời gian dài thực hiện “sứ mệnh” của mình, đài nước ngừng hoạt động hoàn toàn từ năm 1965 đến nay.

Đây là công trình tồn tại trong suốt 140 năm qua và là một trong những di tích kiến trúc cổ của người Pháp còn lưu lại tại TP.HCM. 

Vào ngày 28.3.2014, UBND TP.HCM đã có quyết định công nhận tháp nước là di tích lịch sử văn hóa – kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố.

Hiện nay, bên trong thủy đài được cải tạo thành phòng truyền thống Tổng công ty cấp nước Sài Gòn với khu trưng bày gần 250 hiện vật, được chia thành 6 chủ đề chính gồm: giới thiệu về phòng truyền thống ngành cấp nước TP.HCM, lịch sử hình thành tổng công ty, giai đoạn 1880 – 1961, giai đoạn 1961 – 1985, giai đoạn 1985 – 2005, giai đoạn 2005 – 2010, giai đoạn 2010 – 2016 và những định hướng phát triển tương lai…

Mỗi hiện vật, mỗi tấm ảnh trưng bày là một câu chuyện kể đầy sinh động về những đóng góp của các thế hệ cán bộ, công nhân viên, người lao động của tổng công ty. Từng khoảng không gian, thời gian là những mốc son đánh dấu bước thăng trầm trong lịch sử ngành cấp nước thành phố.

Những dòng lịch sử được xây đắp bằng mồ hôi, công sức của các thế hệ trong ngành được đúc kết để giới thiệu chính là lời tri ân các thế hệ đi trước, những người đã không tiếc máu xương và mồ hôi, nước mắt, xây đắp nền móng ngành cấp nước TP.HCM vững chắc và có quy mô như ngày nay.