Những nỗ lực ngoại giao hậu trường ở Trung Đông đã thúc đẩy bước ngoặt bất ngờ của Tổng thống Trump, mở ra hy vọng hạ nhiệt cuộc xung đột ở Iran.
Các ngoại trưởng Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ, Arab Saudi và Pakistan rạng sáng 19/3 cùng họp tại Riyadh để thảo luận về biện pháp tìm kiếm giải pháp ngoại giao cho cuộc xung đột đã kéo dài ba tuần giữa Mỹ – Israel với Iran.
Nhưng theo các quan chức Arab tham gia thảo luận, vấn đề lớn với họ là tìm kiếm một đối tác để đàm phán ở Iran. Đầu tuần đó, Israel đã hạ sát người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia Iran Ali Larijani, người vốn được coi là đại diện triển vọng nhất có thể đối thoại với phương Tây.
Ngoại trưởng Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ, Arab Saudi và Pakistan gặp nhau tại Riyadh ngày 19/3. Ảnh: Chính phủ Arab Saudi
Nỗ lực tìm giải pháp đàm phán càng trở nên cấp bách hơn khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tối 21/3 đưa ra tối hậu thư cho Iran, yêu cầu mở lại eo biển Hormuz trong vòng 48 giờ, nếu không quân đội Mỹ sẽ “xóa sổ” các nhà máy điện của nước này. Đáp lại, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đe dọa sẽ hủy diệt mọi hạ tầng năng lượng, khử muối khắp vùng Vịnh, vốn được coi là nguồn sống cho khu vực.
Các quan chức tình báo Ai Cập đã nỗ lực mở một kênh liên lạc với IRGC, lực lượng bán quân sự bảo vệ chính quyền Iran, đồng thời là tổ chức chính trị, an ninh quyền lực nhất đất nước. Họ đã đưa ra đề xuất dừng mọi hành động thù địch trong 5 ngày nhằm tạo dựng lòng tin cho một lệnh ngừng bắn, theo các nguồn thạo tin.
Những cuộc thảo luận trên đã đặt nền móng cho một cú đảo ngược chính sách của Tổng thống Donald Trump tại câu lạc bộ Mar-a-Lago, Florida, cách đó hơn 11.000 km.
Ngày 23/3, chỉ vài giờ trước khi tối hậu thư hết hạn, ông Trump nhận được thông tin về các cuộc thảo luận ở Riyadh và đã thay đổi lập trường, chấp nhận giải pháp ngoại giao với Tehran, hủy kế hoạch không kích vào lưới điện nước này.
Bước ngoặt trên diễn ra sau hàng loạt cuộc thảo luận kín, thông qua các bên trung gian ở Trung Đông, mà theo giới chức Mỹ là đã mang lại hy vọng về một thỏa thuận giải quyết xung đột. Theo các nguồn tin am hiểu sự việc, điều này cũng phản ánh mong muốn ngày càng lớn của Tổng thống Trump và một số cố vấn trong việc chấm dứt chiến sự, khi ông phải đối mặt với những hệ lụy về chính trị và kinh tế từ cuộc xung đột tại Iran.
“Đây là những cuộc thảo luận ngoại giao nhạy cảm và Mỹ sẽ không đàm phán thông qua truyền thông”, thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt cho hay. “Tình hình hiện tại vẫn thay đổi và mọi đồn đoán về các cuộc họp không nên được coi là quyết định cuối cùng cho đến khi Nhà Trắng chính thức công bố”.
Thông báo của ông Trump về việc hoãn kế hoạch không kích các nhà máy điện Iran đã lập tức giúp thị trường chứng khoán Mỹ khởi sắc sau nhiều tuần biến động. Chỉ số Dow Jones và S&P 500 đã ghi nhận mức tăng trong ngày lớn nhất kể từ đầu tháng 2. Giá dầu Brent, chuẩn giá dầu quốc tế, kết thúc phiên giao dịch giảm 11%, xuống mức dưới 100 USD/thùng, mức thấp nhất kể từ ngày 11/3.
Cuộc gặp tiềm năng
Theo các trợ lý chính phủ Mỹ và Arab cùng những nguồn tin am hiểu sự việc, nỗ lực ngoại giao dồn dập gần đây đã thúc đẩy các cuộc thảo luận sớm về một cuộc gặp trực tiếp giữa các quan chức Mỹ và Iran tại Pakistan hoặc Thổ Nhĩ Kỳ vào cuối tuần này. Tuy nhiên, quá trình chuẩn bị vẫn chưa hoàn tất.
Tổng thống Trump có vẻ đã sẵn sàng theo đuổi một thỏa thuận khi chia sẻ với báo giới hôm 23/3 rằng ông “đang làm việc với một số người” ở Iran mà ông cảm thấy “rất hợp lý và đáng tin cậy”.
Nhưng Tehran vẫn giữ khoảng cách trước các kế hoạch đàm phán. Giới chức Iran đã phủ nhận tuyên bố từ Tổng thống Trump rằng các cuộc đàm phán đang tiến triển hiệu quả, khẳng định họ chưa có bất kỳ cuộc thảo luận chính thức nào với Washington.
Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad-Bagher Ghalibaf hôm 23/3 ngụ ý rằng Tehran vẫn chưa sẵn sàng thương lượng với Washington.
“Người dân Iran yêu cầu phía tấn công phải bị trừng phạt một cách triệt để và phải hối lỗi”, ông viết bằng tiếng Anh vài giờ sau những bình luận ban đầu của Tổng thống Trump.
Ghalibaf khẳng định chưa có bất kỳ cuộc đàm phán nào với Mỹ, đồng thời cho biết thêm rằng những thông điệp lạc quan như vậy chỉ được tung ra nhằm “thao túng thị trường tài chính, dầu mỏ và giúp Mỹ – Israel thoát khỏi vũng lầy mà họ đang mắc kẹt”.
Tổng thống Donald Trump tại Căn cứ Liên hợp Andrews, bang Maryland, hôm 23/3. Ảnh: AP
Dù hai bên đưa ra những tuyên bố công khai trái ngược, các quan chức châu Âu và Arab cho biết ở hậu trường, những cuộc trao đổi vẫn tiếp diễn thông qua kênh trung gian của Qatar, Oman, Pháp và Anh.
Trong số những đề xuất đáng chú ý được đưa ra có việc Pakistan tổ chức một cuộc gặp giữa các lãnh đạo cấp cao Mỹ – Iran. Mỹ được cho là đã nhanh chóng ủng hộ ý tưởng này, với đại diện là đặc phái viên Steve Witkoff cùng Jared Kushner, con rể ông Trump. Cũng có khả năng Phó tổng thống JD Vance sẽ tham dự nếu một thỏa thuận sắp đạt được.
Iran có thể cử Ngoại trưởng Abbas Araghchi tham dự cuộc gặp, mặc dù các quan chức nước này đã phát tín hiệu rằng họ không mặn mà với việc lặp lại những cuộc đàm phán thất bại trước đó giữa ông Araghchi với đặc phái viên Witkoff. Hiện chưa rõ liệu Ngoại trưởng Araghchi có sẵn sàng rời đất nước vào thời điểm nhạy cảm hiện tại để tham gia đàm phán hay không, đặc biệt là nếu Phó tổng thống Vance không tham dự.
Các quan chức cho biết Phó tổng thống Vance đã điện đàm với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu vào ngày 23/3, dù ông Netanyahu chỉ công khai xác nhận cuộc gọi với ông Trump. Theo một nguồn tin từ chính quyền, Tổng thống Trump cũng đã điện đàm với Tư lệnh quân đội Pakistan Asim Munir vào cùng ngày.
Washington giờ đây phải đàm phán với một chính quyền Iran cứng rắn hơn, được dẫn dắt bởi tân Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei, người đã mất cha, vợ và chị gái trong các cuộc không kích do Mỹ – Israel thực hiện, trong khi những bất đồng sâu sắc về tương lai eo biển Hormuz vẫn chưa được giải quyết.
Khi được hỏi về việc ai sẽ kiểm soát eo biển sau xung đột, ông Trump đã nói với các phóng viên rằng: “Có lẽ tôi, tôi và Lãnh tụ Tối cao Iran, bất kể người đó là ai”.
Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad-Bagher Ghalibaf tại Tehran hồi năm 2021. Ảnh: AFP
Ông Trump cho biết Mỹ đã liên lạc với một quan chức cấp cao Iran, người mà ông khẳng định là có uy tín tại Tehran, nhưng từ chối tiết lộ danh tính vì lo ngại có thể gây nguy hiểm cho người này.
Báo Jerusalem Post của Israel dẫn các nguồn tin giấu tên cho hay Chủ tịch Quốc hội Iran Ghalibaf là người đang dẫn dắt các cuộc đàm phán với Mỹ về một thỏa thuận tiềm năng.
Nicole Grajewski, học giả không thường trực thuộc Chương trình Chính sách Hạt nhân tại Viện Hòa bình Quốc tế Carnegie, trụ sở tại Washington, cũng đánh giá Ghalibaf là một trong số ít những quan chức cấp cao còn lại có khả năng thuyết phục giới lãnh đạo chính trị và phe cứng rắn của Iran chấp nhận một thỏa thuận với Mỹ.
Ông Ghalibaf, 64 tuổi, là một cựu chỉ huy cứng rắn của IRGC nhưng đôi khi cũng thể hiện lập trường thực tế, điển hình là trong những năm ông làm thị trưởng Tehran. “Ghalibaf có uy tín rất lớn trong mắt giới an ninh Iran”, Grajewski nhận định.
Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)
