Các thủy thủ tàu hộ vệ Dena của Iran đã tận hưởng không khí náo nhiệt khi tham gia diễn tập, giao lưu ở Ấn Độ, nhưng vài ngày sau, họ bị tàu ngầm Mỹ bắn chìm.
Hồi giữa tháng 2, hải quân Iran cử tàu hộ vệ tên lửa IRIS Dena, một trong những chiến hạm hiện đại nhất của họ, tới Ấn Độ tham gia cuộc diễn tập MILAN 2026. Sự kiện có sự tham gia của 42 tàu, 29 máy bay từ 72 nước, trong đó có Iran, Mỹ, Nga, Đức, UAE… nhằm thúc đẩy khả năng phối hợp trong tác chiến hàng hải, cũng như an ninh khu vực.
Thời điểm tàu Dena lên đường tới Ấn Độ, Mỹ đã liên tục tăng cường lực lượng quân sự gần bờ biển Iran. Tuy nhiên, hai bên khi đó vẫn đang thúc đẩy nỗ lực đàm phán ngoại giao và không ai nghĩ rằng một cuộc chiến sẽ sớm nổ ra.
Ngoài các khoa mục diễn tập, thủy thủ đoàn tàu Dena, nhiều người vẫn là học viên, đã được mời lên bờ tham quan đền Taj Mahal, thăm bảo tàng và chụp ảnh lưu niệm ở thành phố cảng Visakhapatnam của Ấn Độ. Năm nay, Ấn Độ kết hợp diễn tập MILAN với lễ duyệt binh hạm đội do Tổng thống Droupadi Murmu chủ trì.
Không khí lễ hội bao trùm thành phố Visakhapatnam với hàng loạt sự kiện hoành tráng. Khi tham dự lễ diễu hành trên đường phố, một thủy thủ tàu Dena đã bày tỏ sự kinh ngạc trước hương vị của món cơm biryani Ấn Độ mà anh được nếm thử. “Cay quá!”, người thủy thủ vừa nói vừa che miệng.
Phía chủ nhà đã sắp xếp cho các thủy thủ Iran đi tham quan những địa danh nổi tiếng tại địa phương. Điểm nhấn là tàu INS Kursura, con tàu ngầm do Liên Xô chế tạo dài khoảng 91 m, được hải quân Ấn Độ đưa vào biên chế năm 1969 và hiện trở thành một tàu bảo tàng.
Diễn tập MILAN là di sản của kỷ nguyên cũ, thời kỳ mà hải quân các nước dù thù địch vẫn có thể cùng tồn tại an toàn với một trật tự toàn cầu vốn ưu tiên ổn định lên trên hết.
Tại sự kiện, đô đốc Steve Koehler, Tư lệnh Hạm đội Thái Bình Dương của Mỹ, đã gặp gỡ các sĩ quan chỉ huy Ấn Độ. Mỹ cử một máy bay tuần thám săn ngầm P-8A Poseidon tham gia MILAN 2026, nhưng quyết định không điều tàu khu trục như những lần trước.
Cuộc diễn tập kết thúc vào sáng 25/2. Hôm sau, IRIS Dena và hai tàu hải quân khác của Iran xin phép cập cảng Sri Lanka để thực hiện chuyến thăm thiện chí, bắt đầu từ ngày 9/3.
Khi những con tàu này tiến vào vùng biển gần Sri Lanka, một số quan chức tại thủ đô Colombo tỏ ra lo ngại, bởi căng thẳng giữa Mỹ với Iran lúc ấy ngày càng leo thang và xung đột có thể nổ ra bất cứ lúc nào.
“Chúng tôi cũng nhìn thấy những động thái tăng cường quân sự tại biển Arab và trong khu vực”, Thứ trưởng Quốc phòng Sri Lanka Sampath Thuyacontha nói. “Đây là một tình huống rất phức tạp”.
Phía Sri Lanka đã tìm cách trì hoãn chuyến cập cảng. Ba tàu hải quân Iran vẫn ở lại vùng biển này khi Mỹ và Israel bắt đầu cuộc tấn công đầu tiên vào Iran sáng 28/2.
Sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố mở chiến dịch tấn công Iran, ông Thuyacontha cho biết Sri Lanka đã thông báo với phía Iran rằng nhằm đảm bảo tính trung lập, họ sẽ chỉ cho phép tàu chiến của bên đang tham chiến cập cảng nếu có tình huống khẩn cấp.
Ba tàu hải quân Iran phải vội vã tìm nơi trú ẩn an toàn khác. Đến ngày hôm sau, Ấn Độ đã chấp thuận đề nghị cập cảng của các tàu này sau khi họ thông báo “gặp vấn đề kỹ thuật”, theo Ngoại trưởng Ấn Độ Subrahmanyam Jaishankar.
Hai tàu khác trong nhóm di chuyển hướng về cảng Ấn Độ, nhưng hộ vệ hạm Dena đến ngày 3/3 vẫn không rời đi, tiếp tục cố gắng xin cập cảng Sri Lanka, cách nơi nó neo đậu không xa. Sự chần chừ này đã khiến họ trả giá đắt.
Buổi sáng định mệnh
Sáng sớm 4/3, một tàu ngầm tấn công hạt nhân của Mỹ đã phóng quả ngư lôi Mark 48 dài hơn 6 m, nặng gần 1,7 tấn với đầu đạn hơn 290 kg về phía tàu Dena. Cú bắn làm gãy thân tàu, tạo ra cột nước cao khoảng 30 m bắn lên không trung.
Ngay sau đó, lúc 5h sáng, Bộ Tư lệnh Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương của Mỹ gửi một email tới cơ quan cứu hộ hàng hải Sri Lanka, thông báo tàu chiến Iran đã chìm ngoài khơi nước này.
Theo thông báo, IRIS Dena gặp nạn cách bờ biển thành phố Galle khoảng 37 km. Khi lực lượng cứu hộ Sri Lanka tiếp cận hiện trường lúc 6h sáng, con tàu đã chìm hẳn dưới làn nước, để lại hàng chục thi thể nổi giữa vết dầu loang bên cạnh 32 người sống sót trên xuồng cứu sinh. Nhiều người trong số họ bị gãy xương chân do tác động từ lực nổ của quả ngư lôi.
Khoảnh khắc tàu ngầm Mỹ phóng ngư lôi vào chiến hạm IRIS Dena của Iran ngoài khơi Sri Lanka sáng 4/3. Video: Bộ Quốc phòng Mỹ
Luật pháp quốc tế quy định các bên phải có trách nhiệm hỗ trợ thủy thủ bị thương hoặc gặp nạn trên biển. Tàu ngầm có thể được miễn trừ nghĩa vụ này nếu việc nổi lên mặt nước gây nguy hiểm cho bản thân con tàu hoặc số lượng người cần cứu hộ quá lớn. Tuy nhiên, trong trường hợp đó, họ vẫn phải tìm cách hỗ trợ cứu nạn bằng những phương thức khác.
Tuân thủ quy định, trực thăng của không quân Sri Lanka đã bay qua vùng biển nơi xảy ra sự việc để tìm kiếm dấu hiệu sự sống. Email từ phía Mỹ không đề cập đến việc con tàu bị tấn công, nhưng hiện trường mà lực lượng cứu hộ phát hiện đã cho thấy điều đó.
“Rõ ràng là một cuộc tấn công”, Thứ trưởng Quốc phòng Sri Lanka Thuyacontha cho biết. “Chỉ là chúng tôi khi đó không rõ nó là đòn đánh từ ngư lôi hay do bom”.
Hải quân Sri Lanka đã đưa những người sống sót đến thành phố Galle gần đó. Các xe cấp cứu có cảnh sát dẫn đoàn liên tục đưa người bị thương từ bãi biển đến bệnh viện địa phương. Tại đây, đội ngũ y bác sĩ đã túc trực sẵn bên ngoài cùng cáng cứu thương để tiếp nhận bệnh nhân, một nhân chứng tại hiện trường nhớ lại.
Khi màn đêm buông xuống, ba xe tải chở hơn 80 thi thể bọc trong túi nhựa trắng được đưa đến bệnh viện. Nhân viên trong trang phục bảo hộ bắt đầu chuyển các thi thể xuống. Do số lượng người thiệt mạng quá lớn khiến nhà xác quá tải, người dân đã phải mang thêm đá lạnh đến bệnh viện.
Các lãnh đạo tôn giáo từ cộng đồng Hồi giáo tại Sri Lanka cũng đứng ra giúp đỡ. Ông M.Z.A.S. Mohamed, 76 tuổi, người đứng đầu chi nhánh địa phương của tổ chức thần học Hồi giáo chính tại Sri Lanka, từng đến Iran nhiều năm trước và rất am hiểu khẩu vị của người dân nước này. Ông biết rằng các thủy thủ bị thương sẽ muốn ăn những món quen thuộc, không phải đồ ăn cay Sri Lanka, và cần nhiều thịt.
23h đêm đó, ông mang đến bệnh viện 40 suất ăn gồm cơm, thịt gà và một phần salad đơn giản làm từ dưa leo và hành tây.
Roshan Mawsoon, thành viên hội đồng thành phố Galle, đứng ra chuẩn bị quần áo cho các thủy thủ Iran. Trước đó, giám đốc bệnh viện đã gọi điện thông báo rằng những chiếc sarong và áo sơ mi được quyên góp không phù hợp, vì vóc dáng người Iran lớn hơn nhiều so với người Sri Lanka.
“Họ cần cỡ XL, XXL”, ông nói.
Hộ vệ hạm IRIS Dena của Iran trên Vịnh Bengal trong Lễ Duyệt binh Hạm đội Quốc tế tổ chức tại Visakhapatnam, Ấn Độ, ngày 18/2. Ảnh: AP
Thế khó với Sri Lanka
Số phận con tàu Dena cho thấy cuộc xung đột tại Iran đã leo thang nhanh chóng và lan rộng như thế nào, ảnh hưởng tới cả những khu vực nằm cách điểm nóng chiến sự hàng nghìn km. Đây cũng là lời nhắc nhở về sức mạnh quân sự Mỹ và tâm thế sẵn sàng sử dụng sức mạnh của chính quyền Tổng thống Donald Trump.
“Tôi muốn nhắc mọi người rằng đây là minh chứng kinh ngạc cho khả năng vươn tầm toàn cầu của Mỹ”, tướng Dan Caine, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ, phát biểu. “Việc săn tìm, phát hiện và tiêu diệt một lực lượng triển khai ngoài khu vực là điều mà chỉ Mỹ mới có thể thực hiện được ở quy mô như thế”.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi trong khi đó cảnh báo Mỹ sẽ phải hối hận cay đắng về tiền lệ mà họ tạo ra.
Về phần Sri Lanka, họ đã nếm trải sớm những gì mà thế giới sẽ phải đối mặt khi chính quyền Trump thiết lập lại các quy tắc chính trị – quyền lực toàn cầu, giới chuyên gia nhận định.
Hải quân Sri Lanka hỗ trợ các thủy thủ Iran trong chiến dịch cứu hộ sau khi nhận tín hiệu cầu cứu từ tàu IRIS Dena hôm ngày 4/3. Ảnh: Reuters
Khi tàu Bushehr, một trong những con tàu Iran đi cùng hộ vệ hạm Dena, yêu cầu được cập cảng vào ngày tàu Dena bị đánh chìm, giới chức Colombo đã thảo luận gắt gao về phương án phản hồi nhằm duy trì mục tiêu giữ thái độ trung lập của Sri Lanka trong cuộc xung đột giữa Washington, Tel Aviv với Tehran.
Mãi đến khi thủy thủ đoàn tàu Bushehr thông báo gặp sự cố động cơ, Sri Lanka mới quyết định cho phép con tàu cập cảng Colombo. Tại đây, chính quyền Sri Lanka đã tiếp nhận hơn 200 thủy thủ Iran.
Trong 32 thủy thủ sống sót sau khi tàu Dena bị đánh chìm, 10 người vẫn đang điều trị, 22 người đã xuất viện và được chuyển đến một căn cứ quân sự gần Galle. Các thủy thủ từ tàu Bushehr đang lưu trú tại một căn cứ riêng biệt gần Colombo. Sri Lanka hôm 8/3 cho biết tất cả các thủy thủ được cứu hộ sẽ nhận thị thực 30 ngày vì mục đích nhân đạo.
Các quan chức Sri Lanka cho biết ưu tiên hàng đầu của họ là đưa những thủy thủ này trở về Iran, nhưng một số người lo ngại điều này có thể làm phức tạp thêm mối quan hệ với Mỹ, gây tổn hại cho nền kinh tế đất nước vốn đã mong manh và đang phải chịu tác động từ các đòn thuế quan của Washington. Thứ trưởng Quốc phòng Sri Lanka khẳng định họ có nghĩa vụ đảm bảo những người Iran đang được hỗ trợ không tham gia vào cuộc chiến.
“Việc xử lý những người Iran như thế nào là quyết định của Sri Lanka, dựa trên luật pháp trong nước và các nghĩa vụ pháp lý quốc tế”, một phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết, đồng thời thêm rằng mục tiêu cuối cùng của Washington là giảm thiểu những mối đe dọa do chiến hạm Iran gây ra trong cuộc chiến.
“Tôi nghĩ còn quá sớm để dự đoán điều gì sẽ xảy ra”, Thứ trưởng Thông tin Sri Lanka Kaushalya Ariyarathne nói. “Nhưng tôi chân thành mong rằng chuyện này sẽ sớm kết thúc. Thật sự, lạy Chúa, tôi đang cầu nguyện cho điều đó”.
Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)
