Hình ảnh Mossadegh xuất hiện trong cuộc biểu tình của sinh viên Iran năm 2013 – Ảnh: Reuters
… Cùng trữ lượng dầu mỏ lớn thứ ba thế giới và gần một thế kỷ liên tục là tâm điểm của các siêu cường.
Từ sau Thế chiến II, lịch sử Iran là chuỗi dài những biến động dữ dội, chuyển mình từ chế độ quân chủ thân phương Tây thành quốc gia Hồi giáo đối đầu gay gắt với Mỹ và đồng minh.
Trong cả quá trình đó, nhà lãnh đạo dân sự, tức không phải một ông vua hay một giáo chủ, để lại dấu ấn sâu đậm nhất với cả nền chính trị và bản sắc Iran thế kỷ 20 chính là Mohammed Mossadegh.
“Kẻ kỳ quặc đầy quyền năng”
Không chỉ bởi quan điểm của giới lãnh đạo tôn giáo từ sau cuộc cách mạng Hồi giáo 1979, chính biến cố vị thủ tướng dân cử Mossadegh bị phương Tây lật đổ bằng một chiến dịch bí mật vào năm 1953, hơn bất kỳ điều gì, đã nuôi dưỡng tâm lý nghi ngờ dai dẳng của Iran với Hoa Kỳ nói riêng và phương Tây nói chung đến tận ngày nay.
Ở nghĩa trang Ibn Babawayh, thành phố Ray, vùng Đại Tehran, Iran nay vẫn còn tấm bia bị cố tình đập vỡ để tưởng niệm Mohammad Mossadegh, người mà ngay cả khi đã qua đời vẫn lưu lại ảnh hưởng sâu sắc lên nền chính trị Iran.
Ngày 19-7-1980 ở nghĩa trang này, trong buổi lễ chính thức duy nhất từng được tổ chức trên ngôi mộ trống của Mossadegh, một đài tưởng niệm cao 3m được dựng lên, khắc tên ông bằng thư pháp Ba Tư.
Tuy nhiên đài tưởng niệm chỉ tồn tại được một tuần trước khi bị những người cực đoan phá hoại. Hình ảnh tấm bia vỡ và sự kiện đó không chỉ là tóm tắt về cuộc đời Mossadegh mà phần nào phản ánh chính hình ảnh đất nước Iran hiện đại.
Là một luật sư lập dị được đào tạo tại châu Âu, người Iran đầu tiên lấy bằng luật học ở Thụy Sĩ, có cha là quan chức nhà nước và mẹ là hậu duệ hoàng tộc Qajar (cai trị Iran 1789-1925), Mossadegh từng giữ chức bộ trưởng và tỉnh trưởng trước khi tham gia phong trào phản đối vị Shah Reza (cha của vị Shah – vua rồi sẽ bị cuộc cách mạng Hồi giáo 1979 lật đổ) lên ngôi vào những năm 1920.
Ông bị bỏ tù và sau đó bị quản thúc tại gia ở điền trang của gia tộc tại ngôi làng phía tây Tehran, Ahmadabad mà Mossadegh đã mua lại, tổ chức canh tác, thành lập một trường tiểu học và dự án y tế công cộng.
Khi Anh và Liên Xô ép Shah Reza từ bỏ quyền lực để nhường ngôi cho con trai Mohammed Reza Pahlavi vào năm 1941, Mossadegh trở thành đại biểu quốc hội, nơi ông được tôn vinh trong làn sóng giải phóng thuộc địa đang manh nha thời bấy giờ bởi những bài phát biểu nảy lửa phản bác những lý lẽ của Anh kiểm soát ngành công nghiệp dầu mỏ Iran.
Năm 1951, khi Quốc hội Iran bỏ phiếu quốc hữu hóa ngành dầu mỏ, vị Shah trẻ tuổi Pahlavi nhận thấy tâm lý dân tộc chủ nghĩa đang dâng cao, đã bổ nhiệm Mossadegh làm thủ tướng.
Cuộc chiến đòi lại tài sản quốc gia của Pahlavi, như ở nhiều nước thuộc địa và bán độc lập lúc đó, đầy cam go. Anh tuy đàm phán với Iran nhưng đồng thời tranh thủ các công ty dầu mỏ lớn để áp đặt cuộc tẩy chay toàn cầu hiệu quả với dầu mỏ Iran. (Điều có thể so sánh với lệnh cấm vận mà Mỹ đã áp đặt lên Tehran suốt nhiều thập niên qua).
Trong thế giới hậu thuộc địa, tiến sĩ Mossadegh trở thành biểu tượng của tinh thần chống đế quốc và thực dân. Ông được tôn kính bất chấp những thói quen kỳ lạ. Ông tiếp khách nước ngoài và điều hành nội các trên giường trong bộ đồ ngủ bằng len màu xám.
Ông khóc lóc vật vã và ngất xỉu ở chốn công khai như Tòa án quốc tế The Hague hay Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc. Ông lúc nào cũng kêu ca rằng sức khỏe mình rất xấu. Tất cả những điều đó thực ra chỉ là chiêu trò khi Mossadegh làm tất cả để bảo vệ cho lợi ích của Iran.
Trong thế yếu hơn khi thương lượng với các cường quốc phương Tây, ông cố tạo ra vẻ ngoài dễ tổn thương để thu hút truyền thông quốc tế vào cuộc đấu tranh của mình. Tờ Time khi chọn ông là Nhân vật của năm 1951, đã gọi Mossadegh là “kẻ kỳ quặc đầy quyền năng”.
Mossadegh không chỉ gây mất lòng phương Tây vì đòi lại dầu mỏ cho Iran. Do được Đảng Cộng sản Iran hậu thuẫn, ông gây lo lắng cho Mỹ khi Chiến tranh lạnh khai màn vào đầu những năm 1950. Tháng 8-1953, vị Shah tìm cách bãi nhiệm thủ tướng khiến những người ủng hộ Mossadegh xuống đường.
Mossadegh trên bìa tạp chí Time – Ảnh: Time.com
Thành bại do dầu mỏ
Kết cục của Mossadegh gắn liền với dầu mỏ không kém số phận của nhiều nhà lãnh đạo Iran hiện giờ. Kể từ khi phát hiện dầu mỏ ở Iran vào năm 1908, Công ty Dầu mỏ Anh – Ba Tư – trong đó Chính phủ Anh nắm cổ phần đa số – kiểm soát việc khoan, khai thác và bán dầu của Iran.
Những người theo chủ nghĩa dân tộc Iran đã đấu tranh đòi quốc hữu hóa ngành dầu mỏ từ đầu những năm 1940 nhưng Anh lúc đó vẫn là một siêu cường thuộc địa toàn cầu đã tìm mọi cách cản trở.
Shah Pahlavi lên nắm quyền với sự hỗ trợ trực tiếp từ London và Mossadegh là lần đầu tiên chế độ quân chủ do phương Tây hậu thuẫn phải đối mặt với thách thức dân chủ nghiêm túc.
Tuy nhiên hai năm sau, ngày 19-8-1953, chiến dịch Ajax đã được triển khai ở Tehran để lật đổ chính phủ Mossadegh trong cuộc đảo chính bạo lực do CIA và MI6, các cơ quan tình báo của Mỹ, Anh tài trợ và lên kế hoạch làm nhiều người thiệt mạng. Mossadegh bị xét xử vì tội phản quốc và một số người theo ông bị bắt giữ, tra tấn, bỏ tù, thậm chí hành quyết.
Sau cuộc đảo chính, Mossadegh phải chịu ba năm biệt giam, rồi 10 năm quản thúc tại gia đến khi ông qua đời vì bệnh ung thư vào ngày 5-3-1967.
Di sản với bản sắc Iran
Tuy nhiên Mossadegh thực ra không bao giờ chết. Khi cuộc cách mạng Hồi giáo đưa các giáo sĩ lên nắm quyền vào năm 1979, những người theo chủ nghĩa dân tộc chống vị Shah đã tìm cách hồi sinh ký ức về Mossadegh. Đại lộ Pahlavi ở Tehran được đổi tên thành đại lộ Mossadegh. Nhưng di sản mà ông để lại cho bản sắc Iran là vô cùng phức tạp.
Tuy ông chắc chắn là một nhà ái quốc, trong mắt giáo chủ Khomeini và những nhà lãnh đạo mới, Mossadegh còn là người thúc đẩy chủ nghĩa dân tộc Ba Tư chứ không phải Hồi giáo.
Đại lộ Mossadegh sau đó lại được đổi tên thành Vali Asr, theo tên vị imam được tôn kính mà người Hồi giáo Shiite tin rằng sẽ có ngày tái sinh để lập nên cộng đồng chính trị Hồi giáo toàn thể thống nhất. Tuy nhiên ngay cả giáo chủ Khomeini cũng cẩn trọng không đi quá xa và thường tránh nhắc tới Mossadegh thay vì chỉ trích ông gay gắt hay công khai.
Đến đầu những năm 2000, tâm lý tôn sùng Mossadegh hồi sinh bởi chủ nghĩa dân tộc trỗi dậy và tình trạng thất vọng chung trong xã hội với những quy định tôn giáo quá khắt khe.
Di sản Mossadegh giờ được khoác lên một hình tượng mới: nhân vật truyền cảm hứng cho giới trẻ vốn khao khát người anh hùng dấn thân và đổi mới, hình tượng mà họ không tìm thấy ở các giáo sĩ hay các vị vua. Vì lẽ đó trong nhiều chiến dịch, phe “cải cách” và “ôn hòa” ở Iran thường xuyên viện tới hình ảnh khuôn mặt buồn bã của tiến sĩ Mossadegh như một vị thánh bảo hộ.
Từ vị thủ tướng dân tộc chủ nghĩa Ba Tư, tới người tranh đấu chống phương Tây và giờ là hình tượng cho đổi mới, Mossadegh hội tụ trong ông rất nhiều luồng tư tưởng chủ đạo của xã hội Iran, điều chắc chắn sẽ còn tác động lâu dài tới mọi cuộc tranh đấu ở quốc gia này trong tương lai.
Tháng 2-2026, Hội đồng Quan hệ đối ngoại Mỹ (CFR) khảo sát các sử gia hàng đầu thế giới và xếp vụ lật đổ Mossadegh năm 1953 ở vị trí thứ 4 trong 10 “quyết định ngoại giao tồi tệ nhất trong lịch sử đối ngoại Mỹ” (hạng 1 là cuộc tấn công Iraq năm 2003, hạng 2 là quyết định triển khai lực lượng chiến đấu ở Việt Nam năm 1965).
“Bằng cách can thiệp vào nền chính trị nội bộ của Iran, chính quyền Eisenhower đã góp phần làm chệch hướng nền dân chủ non trẻ của Iran và đưa đất nước này vào con đường dẫn tới chế độ độc tài”, CFR viết.
———————————–
Kỳ tới: Pahlavi, nhà quân chủ đầy nghịch lý
