Kỳ bầu cử của những đổi mới lịch sử

Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 – 2031 chứng kiến nhiều đổi mới mang tính đột phá, lần đầu tiên được triển khai. Đó không đơn thuần là điều chỉnh về mặt kỹ thuật tổ chức mà phản ánh tư duy quản trị hiện đại, hiệu quả trên con đường bước vào kỷ nguyên mới của đất nước.

Xin ông cho biết những thuận lợi và khó khăn trong tổ chức cuộc bầu cử Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 – 2031 trong bối cảnh công tác tổ chức có nhiều điểm mới, lần đầu tiên được triển khai?

Ông Phạm Đình Toản: Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 – 2031 có nhiều điểm mới quan trọng.

Một là, diễn ra trong bối cảnh đất nước ta đã và đang tích cực triển khai việc sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, tổ chức lại địa giới hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, bảo đảm tinh, gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả để tiến vào kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc.

Hai là, Quốc hội đã ấn định tổ chức cuộc bầu cử vào ngày chủ nhật, 15.3.2026, sớm hơn 2 tháng so với các cuộc bầu cử trước đây, một số bước trong quy trình, thủ tục bầu cử cũng được thực hiện trong thời gian ngắn hơn so với các nhiệm kỳ trước.

Ba là, công tác tổ chức bầu cử có triển khai ứng dụng công nghệ thông tin trong một số công việc, đặc biệt là việc lập, cập nhật danh sách cử tri và quản lý hồ sơ người ứng cử, lập biên bản, báo cáo, thống kê số liệu liên quan đến bầu cử.

Về thuận lợi, việc sắp xếp, kiện toàn tổ chức bộ máy và triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp giúp tinh gọn đầu mối, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, tạo điều kiện cho công tác chỉ đạo, điều hành bầu cử tập trung, thống nhất. Việc tổ chức bầu cử sớm hơn khoảng 2 tháng cho phép sớm kiện toàn nhân sự cấp cao và bộ máy lãnh đạo các cấp, nhanh chóng ổn định tổ chức để triển khai nhiệm vụ trong nhiệm kỳ mới. Cùng với đó, giải pháp tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số góp phần lập, cập nhật danh sách cử tri nhanh, chính xác; nâng cao chất lượng quản lý dữ liệu và tổng hợp báo cáo, hướng tới tổ chức bầu cử hiện đại, chuyên nghiệp.

Tuy nhiên, trong giai đoạn đầu vận hành mô hình mới, khối lượng công việc lớn, yêu cầu tiến độ và chất lượng cao, trong khi thời gian thực hiện quy trình được rút ngắn, đòi hỏi sự quyết tâm, phối hợp chặt chẽ và chuẩn bị kỹ lưỡng, bài bản, khoa học từ sớm giữa các cơ quan liên quan. Việc ứng dụng công nghệ thông tin cũng đặt ra yêu cầu về nâng cao năng lực số cho đội ngũ cán bộ làm công tác bầu cử các cấp.

Trước yêu cầu đó, Quốc hội đã sớm thành lập Hội đồng Bầu cử quốc gia, kịp thời ban hành kế hoạch và văn bản hướng dẫn; các cơ quan Trung ương và địa phương tăng cường tập huấn, chuẩn bị điều kiện bảo đảm tốt nhất cho bầu cử. Mục tiêu xuyên suốt là tổ chức cuộc bầu cử dân chủ, công khai, minh bạch, đúng pháp luật, an toàn và tiết kiệm.

Lần đầu vận hành mô hình chính quyền 2 cấp trong bầu cử

Việc triển khai bầu cử sau sáp nhập tỉnh, thành, tổ chức chính quyền 2 cấp đòi hỏi thay đổi ra sao trong phân chia đơn vị bầu cử, cơ cấu đại biểu và trách nhiệm giám sát của cử tri đối với những người đại diện, thưa ông?

Ông Phạm Đình Toản: Việc tổ chức bầu cử sau sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh và triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đòi hỏi rà soát, điều chỉnh phân chia đơn vị bầu cử, cơ cấu đại biểu và tổ chức bộ máy phục vụ bầu cử. Tuy nhiên, các nội dung đều được thực hiện theo quy định pháp luật và hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền, bảo đảm nguyên tắc dân chủ, bình đẳng và đại diện hợp lý.

Đối với việc phân chia đơn vị bầu cử, các địa phương căn cứ quy mô dân số, đặc điểm địa bàn, điều kiện giao thông và phân bố dân cư để xác định số đơn vị và số đại biểu được bầu, bảo đảm tương đối đồng đều về dân số và thuận lợi cho cử tri. Các địa phương kịp thời thành lập, kiện toàn tổ bầu cử, ưu tiên cán bộ có kinh nghiệm. Qua các đợt giám sát tại các địa phương về công tác chuẩn bị bầu cử, chúng tôi chưa ghi nhận khó khăn đáng kể. Một số nơi thực hiện điều chỉnh địa điểm bỏ phiếu phù hợp địa giới mới nhưng đều tính toán theo hướng thuận tiện, an toàn cho cử tri, nhất là tại địa bàn rộng, dân cư phân tán.

Về cơ cấu đại biểu, việc sắp xếp tổ chức bộ máy và địa giới hành chính tác động đến phân bổ cơ cấu người được giới thiệu ứng cử. Cả nước còn 34 tỉnh, thành phố; không tổ chức HĐND cấp huyện mà chỉ còn cấp tỉnh và cấp xã. Cơ cấu đại biểu Quốc hội khóa XVI được điều chỉnh theo hướng tăng số lượng đại biểu ở Trung ương và đại biểu chuyên trách; giảm tương ứng ở địa phương; giảm số lãnh đạo tỉnh, thành phố kiêm Trưởng đoàn ĐBQH. Đồng thời, tăng tỷ lệ đại biểu từ khối viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp, hiệp hội sản xuất – kinh doanh.

Đối với HĐND, cơ cấu, thành phần cơ bản giữ ổn định tỷ lệ phụ nữ, người dân tộc thiểu số, người ngoài Đảng, người trẻ tuổi, đại biểu tái cử; đồng thời, bổ sung tỷ lệ hợp lý đại diện nhà khoa học, trí thức, văn nghệ sĩ, công nhân, nông dân, doanh nhân. Việc xác định cơ cấu được thực hiện chặt chẽ, trên cơ sở hiệp thương dân chủ và thống nhất cao.

Về quyền bầu cử, trách nhiệm giám sát, kiến nghị và phản ánh của cử tri vẫn được bảo đảm theo luật định. Trong bối cảnh bộ máy tinh gọn, yêu cầu về chất lượng hoạt động của đại biểu và hiệu quả giám sát càng được nâng cao; việc ứng dụng công nghệ thông tin và các kênh tương tác trực tuyến cũng tạo điều kiện tăng cường công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Rút ngắn thời gian, nâng cao hiệu suất

Việc rút ngắn thời gian thực hiện một số bước trong quy trình bầu cử có ảnh hưởng gì tới quá trình tổ chức cuộc bầu cử không, thưa ông?

Ông Phạm Đình Toản: Việc rút ngắn thời gian thực hiện một số bước trong quy trình bầu cử không đồng nghĩa với việc lược bỏ thủ tục hay làm giảm chất lượng bầu cử. Sau khi luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND được sửa đổi, các mốc thời gian được điều chỉnh để tổ chức bầu cử sớm vào ngày 15.3.2026, nhưng toàn bộ trình tự, thủ tục – từ hiệp thương, giới thiệu người ứng cử, lập danh sách cử tri, vận động bầu cử đến bỏ phiếu, kiểm phiếu – vẫn được giữ nguyên và thực hiện chặt chẽ theo luật định. Điểm mới chủ yếu là yêu cầu các cơ quan, tổ chức, đơn vị ở Trung ương và địa phương phải chủ động hơn, chuẩn bị từ sớm, từ xa, phối hợp chặt chẽ và xử lý công việc kịp thời, khoa học hơn.

Trên thực tế, việc rút ngắn thời gian đặt ra yêu cầu cao hơn về trách nhiệm và năng lực tổ chức, đặc biệt trong khâu liên quan đến công tác nhân sự, hiệp thương, hồ sơ ứng cử, lập danh sách cử tri, tổng hợp, báo cáo kết quả và số liệu liên quan đến bầu cử. Tuy nhiên, đây cũng là động lực để đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan liên quan, từ đó bảo đảm tiến độ mà vẫn giữ vững chất lượng, tính dân chủ, công khai và minh bạch của cuộc bầu cử.

Chúng tôi xác định rằng, dù thời gian thực hiện được điều chỉnh, nhưng yêu cầu về tính chính xác, khách quan và đúng pháp luật là không thay đổi. Việc tổ chức triển khai được xây dựng theo hướng chủ động, bài bản, bảo đảm để mọi khâu trong quy trình bầu cử diễn ra nghiêm túc, đúng quy định và đạt chất lượng cao nhất.

Về đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong kỳ bầu cử, tới nay đã mang lại những kết quả cụ thể nào và có khó khăn gì không, thưa ông?

Ông Phạm Đình Toản: Một trong những điểm mới của kỳ bầu cử lần này là việc triển khai, ứng dụng công nghệ thông tin trong một số công việc. Theo đó, việc lập và quản lý danh sách cử tri được thực hiện thông qua việc khai thác, sử dụng cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và ứng dụng VNeID. Việc cấp giấy chứng nhận để cử tri tham gia bỏ phiếu ở nơi khác ngoài việc cấp bản giấy như các kỳ bầu cử trước thì kỳ này cử tri có thể đề nghị cấp bản điện tử thông qua ứng dụng VNeID. Việc nộp hồ sơ ứng cử trực tuyến trên trang thông tin điện tử của Hội đồng Bầu cử quốc gia (song song với việc nộp hồ sơ bản giấy).

Cùng với đó, Hội đồng Bầu cử quốc gia đã triển khai hệ thống phần mềm quản lý thông tin bầu cử. Các địa phương đã được tập huấn, giới thiệu về hệ thống phần mềm này. Thông qua việc sử dụng hệ thống này, Văn phòng Hội đồng Bầu cử quốc gia ở Trung ương và ủy ban bầu cử các cấp ở địa phương có thể nhập và quản lý hồ sơ người ứng cử, tạo biên bản, báo cáo, thống kê số liệu liên quan đến hiệp thương lần thứ hai, lần thứ ba, danh sách chính thức ứng cử, phân bổ người ứng cử về các đơn vị bầu cử, các số liệu kiểm phiếu, danh sách trúng cử cũng như một số báo cáo, thống kê công tác bầu cử.

Đến thời điểm này, việc ứng dụng công nghệ thông tin đã mang lại một số kết quả tích cực. Cụ thể là, việc khai thác, sử dụng Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và ứng dụng VNeID giúp các địa phương lập danh sách cử tri được nhanh chóng; rà soát, cập nhật danh sách cử tri được chính xác, hạn chế trùng lặp, sai sót. 

Cử tri tham gia bỏ phiếu ở nơi khác nếu không có điều kiện đến UBND cấp xã nơi mình đã có tên trong danh sách cử tri để xin giấy chứng nhận bỏ phiếu ở nơi khác thì có thể đề nghị cấp giấy chứng nhận bản điện tử thông qua ứng dụng VNeID, tạo điều kiện thuận lợi để cử tri thực hiện quyền bầu cử của mình. Bên cạnh đó, việc ứng cử trực tuyến và sử dụng hệ thống quản lý thông tin bầu cử sẽ hỗ trợ việc quản lý hồ sơ người ứng cử, báo cáo tiến độ, tổng hợp kết quả, số liệu về bầu cử. Qua đó, công tác quản lý, điều hành được thực hiện nhanh chóng, minh bạch và hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, đây là lần đầu tiên ứng dụng các phần mềm này trong công tác bầu cử nên cũng không tránh khỏi một số khó khăn, như: việc lập danh sách cử tri có thể bị bỏ sót công dân đủ tuổi bầu cử nhưng chưa đăng ký căn cước công dân nên cần kiểm tra, đối chiếu với việc quản lý hộ tịch tại địa phương; sự chênh lệch về hạ tầng công nghệ thông tin giữa các địa bàn; kỹ năng ứng dụng công nghệ của một bộ phận cán bộ cơ sở còn cần tiếp tục được nâng cao; yêu cầu bảo đảm an toàn, an ninh mạng ngày càng cao…

Điều quan trọng là, việc ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số không làm thay đổi bản chất trực tiếp, dân chủ của hoạt động bầu cử, mà góp phần quan trọng nâng cao tính chính xác, kịp thời, minh bạch và hiệu quả trong công tác tổ chức. Do đó, các giải pháp kỹ thuật sẽ tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện, bảo đảm việc ứng dụng công nghệ thông tin ngày càng phục vụ tốt nhất cho các cuộc bầu cử, đúng quy định của pháp luật và bảo đảm an toàn, an ninh mạng.

Xin trân trọng cảm ơn ông!