Có những câu hát, khi vang lên, như một chiếc chìa khóa mở ra cả một kho ký ức mà ta tưởng đã chôn sâu. Ngồi lắng nghe những giai điệu ấy, lòng bỗng chùng lại như một đứa trẻ đang ôm chặt lấy tấm chăn ấm của mẹ. “Mẹ ơi con đã già rồi” — chỉ mấy chữ thôi mà tim mình thắt lại, vì hình ảnh một đứa con lớn nay tóc đã điểm sương, vẫn có lúc ngồi nhớ mẹ rồi khóc như trẻ con chẳng phải là điều quá đỗi quen thuộc của những người đã bước qua thời trẻ. Tuổi già không chỉ mang đến những nếp nhăn trên mặt, mà còn kéo theo những góc khuất của ký ức, nơi bếp lửa nhà xưa, nơi tiếng cười dịu dàng của mẹ, nơi tấm khăn quàng cổ còn ấm hơi người.
Nhớ nhà là một dạng nhớ không thể giải thích bằng lý trí. Nó không phải là một danh sách những vật còn thiếu, mà là một chuỗi cảm xúc, một mùi hương, một âm thanh vượt thời gian. Có khi chỉ là hình ảnh cha ngồi uống rượu, mẹ ngồi đan áo; có khi chỉ là chiếc lá bàng rơi ngoài sân vào mùa đông, tiếng hát vu vơ của chị ru em vào giấc mơ; những hình ảnh ấy nhuộm cả cuộc đời ta bằng một màu ấm áp mà nhẹ nhàng. Khi ta còn trẻ, ta ít khi để ý những điều tưởng chừng tầm thường ấy. Nhưng khi năm tháng lùi lại, ta nhận ra chính những điều tầm thường ấy mới là xương sống của một đời người.
Ký ức gia đình không phải lúc nào cũng lung linh như những bức tranh. Có những khoảnh khắc đầy trống vắng: “Ngày xưa bên giường cha nằm mẹ ngồi xa vắng / Nhìn cha, thương cha chí lớn không thành”. Có những giọt nước mắt nghẹn lại trong cổ họng khi nghĩ về cha mẹ, về những ước mơ chưa kịp toả sáng, về những kỳ vọng bị dập vùi. Đời người nhiều khi như thế, nó vừa có nỗi vui của một mái nhà bình dị, vừa có nỗi buồn vì những điều chưa trọn vẹn. Thương cha vì chí lớn không thành, thương mẹ vì đã một mình gánh vác biết bao, thương cả những đứa con đã lớn vẫn chưa làm tròn chữ hiếu như mong đợi. Những cảm xúc ấy không cần to tiếng; chúng lặng lẽ như sợi tơ, quấn vào tim người.
Có lẽ vì thế mà ta thường tìm về ký ức để tìm chút an ủi. Mẹ đắp cho con tấm khăn quàng cổ ấm hơi mẹ — hình ảnh ấy không chỉ nói về một chiếc khăn, mà nói về hơi ấm, về bao nhiêu lo lắng, chăm sóc mà mẹ dành cho con suốt một đời. Khi người lớn tuổi ôm lấy ký ức ấy, họ không chỉ ôm lấy một đồ vật, mà ôm lấy cả một thế giới đã qua, một thời đã sống. Và trong cái thế giới ấy, mọi vinh quang phú quý đột nhiên trở nên mờ nhạt; điều quý giá nhất vẫn là có mẹ, vẫn là được trở về nhà — “Thế giới mênh mông, mênh mông không bằng nhà mình.”
Tuổi thơ như chiếc gối êm — câu ví von ấy vừa đơn sơ vừa sâu sắc. Mỗi người đều có một “chiếc gối êm” riêng, nơi êm đềm cho những giấc mơ đầu đời, nơi có tiếng hát ru, có bếp lửa, có đôi bàn tay mẹ xoa đầu. Chiếc gối ấy lớn lên cùng ta, và khi thời gian tới, nó trở thành nơi để ta úp mặt vào khi mệt mỏi, khi cần một chốn nương náu. Có những người đi khắp thế gian, người tìm kiếm hào quang và địa vị, nhưng rồi trong những đêm buồn nhất họ vẫn nhớ về tấm gối êm ngày xưa. Cái bình yên của tuổi thơ đơn giản mà quyền lực đến vậy.
Có những câu thơ, câu hát mà ta nghe mới biết mình đã lớn đến thế nào. “Trèo lên dãy núi thiên thai ối a mẹ ngồi trông áng mây vàng” — đó là hình ảnh của một đứa con vừa hồn nhiên vừa ríu rít, nghĩ rằng mẹ luôn ở đó, dõi theo từng bước, che chở mình trước mọi phong ba. Thực tế, mẹ không thể mãi đứng đó, nhưng ký ức về mẹ đủ sức để giữ lại cảm giác an toàn cho ta. Và khi ta gõ cửa mùa xưa, đôi khi chỉ còn thấy mây trắng bay nơi khoảng trời xa, hỏi mẹ rằng: mẹ ơi mẹ về đâu? — câu hỏi ấy không chỉ là hỏi về một người, mà là hỏi về một thời đã mất, về một mối liên hệ đã mỏng đi theo thời gian.
Cái hay của những nỗi nhớ về mẹ là chúng chứa đựng cả sự xót xa và lòng biết ơn. Khi ta còn trẻ, có thể chỉ biết yêu thương mẹ bằng hành động vụn vặt: bữa cơm, lời chúc, đôi lần về nhà ăn Tết. Rồi thời gian trôi, những cuộc gọi vội vàng, những chuyến ghé thăm ít ỏi khiến ta nhận ra mình đã vô tình giữ mẹ ở phía hậu trường cuộc đời. Khi tuổi tác kéo ta gần hơn với những ký ức, ta ước mình có thể làm được nhiều hơn, nói được nhiều hơn, ôm chầm lấy mẹ một lần nữa mà không sợ mất mát. Biết ơn là cảm giác lặng lẽ, nó không cần tuyên bố ầm ĩ, chỉ cần đôi mắt ướt, một cái nắm tay chậm rãi là đủ.
Những ký ức về gia đình cũng dạy ta về sự nhỏ bé của những ham muốn trần thế. “Dù cho phú quý vinh quang, vinh quang không bằng có mẹ” — câu ấy như một lời nhắc nhở thẳng thắn: tất cả những thành tựu, địa vị, danh vọng đều có thể mất đi; nhưng tình mẹ, tình gia đình là điều khó thay thế. Khi một người nằm trên giường bệnh, hay khi mùa đông kéo dài ngoài kia, đều thấy rõ rằng không có gì ấm bằng một chén canh mẹ nấu, một tấm khăn mẹ đắp. Những thứ hào nhoáng kia đẹp, nhưng cuộc đời thật sự sẽ trơ trọi nếu không có nơi để trở về.
Nhìn lại, có một điều nữa khiến lòng ta bồi hồi: những người thân không bao giờ còn ở nguyên vẹn mãi. Cha có thể đã khuất, chị có thể đã đi lấy chồng xa, em đã lớn lên và rời tổ ấm. Nhà cửa vẫn đó, nhưng những con người đã tạo nên nó sẽ biến thiên theo thời gian. Và ta, dù có kiếm được bao nhiêu thành công, vẫn có những lúc ngồi lắng nghe tiếng lá rơi mà thấy lòng trống rỗng. Những khoảnh khắc ấy, ta chỉ muốn trở về với mẹ, muốn nghe một câu chuyện cũ, muốn nhìn thấy ánh mắt dịu dàng như thuở nào.
Viết về mẹ, về nhà, không phải để khiến người đọc cảm thấy nặng lòng, mà là để nhắc nhau về sự cần thiết của việc sống chậm lại. Trong một thế giới hối hả, ta dễ bị cuốn đi trong vòng xoáy của công việc, của mục tiêu, của những kỳ vọng xã hội. Nhưng có một chốn mà mọi điều ấy trở nên vô nghĩa: nhà. Và mẹ là người giữ ngọn lửa ấy. Một cuộc gọi, một bữa cơm, một câu hỏi “Mẹ khỏe không?” — những điều nhỏ bé ấy lại có sức mạnh lạ lùng, chữa lành bao vết sầu.
Có lẽ blog này là một tấm gương nhỏ cho chính mình và cho những ai đang đọc. Hãy dành thời gian nhìn lại, hãy nhớ tới mẹ khi còn có thể. Đừng chờ đến lúc tóc đã bạc, chân đã mỏi mới ngẩng đầu lên mà hối tiếc. Bởi như người xưa thường nói, “mẹ là nguồn cội”, và nguồn cội nếu vơi cạn thì cả đời ta sẽ khô cằn. Hãy để mùa đông ngoại cảnh không xâm nhập vào mùa xuân trong nhà. Hãy giữ tấm khăn ấm ấy không chỉ trên cổ mà còn trong lòng mình.
Cuối cùng, có một điều tin chắc: dù thế giới có mênh mông đến đâu, ta vẫn cần một mái nhà để trở về. Ta có thể đi khắp bốn phương, đạt bao nhiêu vinh quang, nhưng mỗi đêm nhớ mẹ vẫn là một nhu cầu chân thành, một khao khát giản đơn. Ngay cả khi tuổi già đã đến, khi đôi tay không còn khéo, khi mắt không còn sáng, ký ức về tiếng hát của chị, về bàn tay mẹ đan áo, về bếp lửa ấm quanh quẩn sẽ luôn là chỗ tựa. Và khi một ngày kia mây trắng bay, khi ta hỏi “Mẹ ơi mẹ về đâu?”, rồi im lặng lắng nghe, có thể ta sẽ nhận ra rằng mẹ đã ở trong từng bước đi của mình, trong từng hơi thở, trong mọi điều bình dị mà ta gọi là đời.
