Dùng oxy già rửa vết thương có thể khiến vết thương lâu lành hơn – Ảnh minh họa
Trao đổi với Tuổi Trẻ Online, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng (Hội Y học dưới nước và oxy cao áp Việt Nam) cho biết ngày nay ưu tiên nước muối sinh lý và các dung dịch sát khuẩn chọn lọc an toàn hơn cho tế bào, đặc biệt ở trẻ em.
Chất sát trùng mạnh nhưng không “chọn lọc”
Theo đó, hydrogen peroxide (H₂O₂) là một chất lỏng không màu, có tính oxy hóa mạnh, thường được dùng ở nồng độ 3% trong y tế. Khi tiếp xúc với máu và mô, enzyme catalase sẽ phân hủy H₂O₂ thành nước và khí oxy, tạo ra hiện tượng sủi bọt.
Lớp bọt này có tác dụng đẩy mủ, bụi bẩn và mô chết ra khỏi vết thương, giống như một “máy rửa” tại chỗ.
Tuy nhiên, cơ chế này cũng tạo ra nhiều gốc oxy tự do, những phân tử có khả năng phá hủy protein, màng tế bào và DNA. Nhờ vậy, oxy già có thể tiêu diệt vi khuẩn, vi rút và nấm. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: tác động này không hề chọn lọc.
Không chỉ vi khuẩn, H₂O₂ còn tấn công cả tế bào lành như bạch cầu, nguyên bào sợi và tế bào da. Khi các tế bào miễn dịch tại chỗ bị tổn thương, khả năng tự bảo vệ của vết thương suy giảm, làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn trở lại nếu không được chăm sóc đúng cách.
Đáng chú ý, trong cơ thể, hydrogen peroxide vốn tồn tại ở nồng độ rất thấp và đóng vai trò như một “tín hiệu” giúp điều hòa quá trình viêm và lành thương. Nhưng dung dịch 3% dùng ngoài da có nồng độ cao gấp hàng chục nghìn lần mức sinh lý, đủ để gây stress oxy hóa mạnh và làm chết tế bào hàng loạt.
Làm chậm quá trình lành vết thương
Theo bác sĩ Hoàng, trong quá trình hồi phục, nguyên bào sợi đóng vai trò then chốt khi tạo ra collagen và cấu trúc giúp vết thương khép miệng. Tuy nhiên, khi tiếp xúc với oxy già 3%, các tế bào này giảm khả năng sống, di chuyển và phân chia.
Nhiều nghiên cứu cho thấy H₂O₂ có thể gây tổn thương DNA và ty thể của nguyên bào sợi, khiến chúng lão hóa sớm hoặc chết đi. Hệ quả là vết thương khó hình thành mô mới, lâu lành hơn và dễ để lại sẹo.
Không chỉ vậy, oxy già còn gây hại cho mô hạt – lớp mô đỏ, nhiều mạch máu xuất hiện khi vết thương đang phục hồi tốt. Các mạch máu non rất dễ bị phá hủy bởi stress oxy hóa, dẫn đến giảm cung cấp oxy và dưỡng chất, khiến mô hạt teo lại hoặc hoại tử.
Với vùng da non mới hình thành, oxy già có thể gây bỏng hóa học nhẹ, làm tăng nguy cơ sẹo thâm hoặc sẹo lồi.
Nguy cơ này đặc biệt đáng lo ngại ở trẻ em. Da trẻ mỏng, dễ thấm nên các chất sát trùng mạnh có thể đi sâu vào mô hơn. Oxy già không chỉ gây đau buốt, bỏng rát mà còn làm tổn thương các tế bào đang phát triển.
Hiện nay, nhiều hướng dẫn nhi khoa không khuyến cáo dùng oxy già, cồn hay iodine cho các vết trầy xước nhỏ ở trẻ, vì chúng làm tăng đau, chậm lành mà không cải thiện hiệu quả điều trị.
Thay vào đó, chỉ cần rửa bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý, kết hợp xà phòng dịu nhẹ và băng sạch là đủ.
Ngoài độc tính tế bào, oxy già còn có thể gây biến chứng nếu sử dụng không đúng vị trí. Trong các khoang kín hoặc vết thương sâu, lượng oxy sinh ra có thể gây tăng áp lực, thậm chí dẫn đến tắc mạch khí.
Ở tai, nếu nhỏ oxy già khi màng nhĩ bị thủng, dung dịch có thể gây tổn thương niêm mạc và cấu trúc tai giữa, ảnh hưởng lâu dài đến thính lực.
Vì sao oxy già dần bị thay thế?
Quan điểm điều trị hiện nay ưu tiên kiểm soát nhiễm khuẩn nhưng vẫn bảo vệ mô lành. Theo đó, hydrogen peroxide không còn được khuyến cáo sử dụng thường quy cho các vết thương hở.
Trong một số trường hợp đặc biệt – như vết thương rất bẩn, nhiều đất cát – oxy già có thể được cân nhắc dùng một lần để hỗ trợ làm sạch ban đầu, sau đó phải rửa lại kỹ bằng nước hoặc nước muối sinh lý. Với vết thương sạch hoặc đang lành, không nên sử dụng.
Hiện nay nước muối sinh lý 0,9% được xem là lựa chọn tiêu chuẩn để rửa vết thương. Dung dịch này không gây tổn thương tế bào và giúp cuốn trôi vi khuẩn, bụi bẩn một cách an toàn.
Trong những trường hợp cần sát khuẩn mạnh hơn, các dung dịch hiện đại như hypochlorous acid (HOCl) đang được ưu tiên vì vừa có khả năng diệt khuẩn tốt, vừa ít gây hại cho mô và thậm chí có thể hỗ trợ quá trình lành thương.
Các dung dịch như povidone-iodine hay chlorhexidine vẫn được sử dụng, nhưng cần đúng nồng độ và chỉ định để tránh tác dụng phụ.
“Vì vậy, hình ảnh oxy già sủi bọt không đồng nghĩa với việc vết thương đang được xử lý đúng cách. Trong nhiều trường hợp, đó lại là dấu hiệu của tổn thương tế bào đang diễn ra.
Với những vết thương nhỏ, người dân chỉ cần làm sạch nhẹ nhàng bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý, giữ khô và che phủ phù hợp. Việc lạm dụng oxy già không những không cần thiết mà còn có thể khiến vết thương lâu lành hơn”, bác sĩ Hoàng khuyến cáo.
