Di tích Nha Thống kê Việt Nam tại xã Minh Thanh, tỉnh Tuyên Quang – Ảnh tư liệu
Cơ quan hoạt động bí mật, phục vụ kháng chiến
Ngày 6-5-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh 61/SL thành lập Nha Thống kê quốc gia, thuộc Bộ Quốc dân Kinh tế, với cơ cấu tổ chức gồm 3 phòng, gắn với ba nhiệm vụ chính.
Đó là sưu tầm, thu thập tài liệu, con số về kinh tế – xã hội, văn hoá, hiện nay chúng ta gọi là dữ liệu kinh tế – xã hội. Xuất bản phẩm thống kê, giờ gọi là công bố, phổ biến số liệu thống kê, phục vụ quản lý, điều hành. Và kiểm soát các công ty bảo hiểm của Việt Nam.
Chia sẻ với Tuổi Trẻ, ông Nguyễn Bình, Chánh Văn phòng Cục Thống kê cho biết, ban đầu Nha Thống kê chỉ có vỏn vẹn 3 phòng. Phòng nhất là phòng hành chính lo các công việc về nhân viên, kế toán, vật tư, văn thư, lưu trữ, xuất bản phẩm. Phòng nhì tập trung thu thập thông tin về dân số, văn hoá – xã hội. Phòng ba tập trung thu thập thông tin về kinh tế – tài chính.
Cho đến nay các chức năng này vẫn được kế thừa, phát triển, Cục Thống kê, thuộc Bộ Tài chính cũng được chia thành 3 mảng.
Mảng thứ nhất là khối chức năng gồm kế hoạch, tài chính, tổ chức cán bộ, kiểm tra và văn phòng. Hai khối nghiệp vụ còn lại chủ yếu phục vụ kinh tế – xã hội, gồm các ban: Chính sách, Chiến lược và Dữ liệu thống kê; Thống kê Dịch vụ và Giá; Hệ thống tài khoản quốc gia; Thống kê Công nghiệp và Xây dựng; Thống kê Nông, Lâm nghiệp và Thuỷ sản; Xã hội và Môi trường; Dân số và Lao động; Thống kê Tổng hợp và Đối ngoại.
Cũng theo ông Bình, trước đây cơ quan thống kê là cơ quan hoạt động bí mật, thực hiện nhiệm vụ thống kê lại tất cả các nguồn lực của đất nước để phục vụ cho cuộc kháng chiến chống Pháp.
Và ngay sau Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Bác Hồ thì Nha Thống kê quốc gia được chuyển lên hoạt động bí mật tại Thái Nguyên, sau đó sang Bắc Kạn, rồi về Tân Trào, thuộc tỉnh Tuyên Quang ngày nay.
Thời điểm này, cơ quan thống kê quốc gia có trụ sở là một căn nhà lá ba gian tại thôn Lập Binh, xã Bình Yên, huyện Sơn Dương, nay là xã Minh Thanh, tỉnh Tuyên Quang.
Tháng 4-1949, Chủ tịch Hồ Chí Minh sáp nhập Nha Thống kê vào Phủ Chủ tịch, sau đó lập ra Phòng Thống kê trực thuộc Thủ tướng Phủ. Trụ sở làm việc của Phòng Thống kê nằm sát ngay nhà làm việc của Bác Hồ tại khu di tích Chủ tịch phủ, Thủ tướng phủ.
Ngày 9-8-1950, Chính phủ ban hành Nghị định số 38 thành lập Phòng Thống kê, trực thuộc Thủ tướng phủ, với 3 cán bộ chuyên trách ban đầu, phân công ông Lương Duyên Lạc làm Trưởng phòng. Nhiệm vụ của Phòng Thống kê là thu thập số liệu thống kê từ các bộ, ngành, ủy ban hành chính kháng chiến ở các địa phương và giúp cho các bộ, ủy ban hành chính kháng chiến trong công tác thống kê.
Trong suốt cuộc kháng chiến chống Pháp, ngành Thống kê đã thực hiện đúng chỉ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong công tác thống kê sản lượng lúa gạo, dân số phục vụ kháng chiến.
Ông Nguyễn Bình, Chánh Văn phòng Cục Thống kê – Ảnh: PHÚC TÀI
Xác lập mô hình thống kê từ trung ương xuống cơ sở
Về quá trình phát triển của ngành Thống kê, ông Bình cho hay ngày 20-2-1956, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã quyết định lập ra Cục Thống kê trung ương, trực thuộc Ủy ban Kế hoạch Nhà nước.
Ngoài Cục Thống kê trực thuộc Bộ Tài chính, cả nước hiện có 34 Cục Thống kê cấp tỉnh và 480 thống kê cơ sở.
Lúc này ở trung ương có Cục Thống kê trung ương, bộ phận thống kê bên trong các bộ, ngành. Còn ở địa phương có chi cục thống kê liên khu, khu, tỉnh, thành phố, phòng thống kê các huyện, châu, ban thống kê các xã.
Nhiệm vụ của Cục Thống kê lúc này cũng được yêu cầu cao hơn, đó là sưu tầm, chỉnh lý, nghiên cứu, phân tích các tài liệu điều tra thống kê cơ bản về các ngành kinh tế quốc dân, văn hoá – xã hội, trình Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, Chính phủ làm căn cứ, tài liệu tham khảo để lập kế hoạch, làm chính sách.
Có thể thấy trong bất cứ thời kỳ nào thì lãnh đạo Đảng, Nhà nước, đặc biệt là Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn quan tâm đến công tác thống kê. Ngành Thống kê như một công cụ giúp cho Chính phủ trong công tác điều hành kinh tế – xã hội đất nước, ngay cả trong thời kỳ kháng chiến, kiến quốc.
Đến ngày 29-9-1961, ngành Thống kê tách ra khỏi Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, thành lập Tổng cục Thống kê trực thuộc Hội đồng Chính phủ, có trách nhiệm chỉ đạo tập trung, thống nhất toàn bộ công tác thống kê theo đường lối, chính sách của Đảng.
Về tài liệu thống kê, trước năm 1983 cơ bản báo cáo kinh tế – xã hội, báo cáo chuyên ngành đều được đóng dấu mật, thậm chí tối mật và tuyệt mật. Những năm đầu hoạt động ngành Thống kê chưa có hệ thống ngành dọc, cán bộ thống kê hoạt động kiêm nhiệm ở nhiều cơ quan khác nhau, chỉ một bộ phận nhỏ chuyên trách trực thuộc Chủ tịch phủ, Thủ tướng phủ.
Trụ sở Cục Thống kê, Bộ Tài chính tại Hà Nội – Ảnh: PHÚC TÀI
Nâng chất số liệu thống kê
Gắn bó với ngành Thống kê gần 32 năm, ông Bình cho biết phải đến tháng 8-2003, sau khi Luật Thống kê đầu tiên được ban hành vào tháng 6-2003 thì Báo cáo tình hình kinh tế – xã hội của ngành Thống kê mới được coi là tài liệu chính thức sử dụng trong các cuộc họp Chính phủ. Đây cũng là một bước ngoặt trong sự phát triển của ngành Thống kê.
Ngoài việc thống kê số liệu kinh tế – xã hội, đến nay nhiệm vụ của Cục Thống kê không chỉ là cung cấp thông tin thống kê kinh tế – xã hội cho Đảng, Nhà nước và các cấp lãnh đạo mà trở thành cơ quan quản trị dữ liệu, đồng thời đề xuất, tham vấn các giải pháp điều hành kinh tế – xã hội đất nước.
Từ năm 2016 đến nay, Cục Thống kê chủ động xây dựng các kịch bản tăng trưởng kinh tế hằng quý để phục vụ hoạt động điều hành kinh tế – xã hội đất nước.
Theo Quy định số 366-QĐ/TW ngày 30/8/2025 của Ban Chấp hành Trung ương về việc kiểm điểm và đánh giá, xếp loại chất lượng đối với tập thể, cá nhân trong hệ thống chính trị, trong số 5 chỉ tiêu kinh tế – xã hôi chủ yếu dùng làm căn cứ để đánh giá, xếp loại chất lượng cán bộ lãnh đạo quản lý, có 2 chỉ tiêu do ngành Thống kê đảm nhiệm đo lường, đó là tính toán tốc độ tăng trưởng GDP, GRDP và thu nhập bình quân đầu người.
Để nâng chất số liệu thống kê, những năm gần đây ngành Thống kê không ngừng đổi mới, nỗ lực để số liệu thống kê công bố bảo đảm được 3 tiêu chí minh bạch, tin cậy và đồng thuận xã hội.
Đẩy mạnh chuyển đổi số trong công tác thống kê
Để đạt được 3 tiêu chí minh bạch, tin cậy và đồng thuận xã hội, những năm qua các thế hệ cán bộ ngành Thống kê luôn cần mẫn, tỉ mỉ, vượt khó.
Ngành Thống kê cũng đẩy mạnh đào tạo chuyên môn cho công chức, viên chức, người lao động, tăng cường hợp tác quốc tế, ứng dụng công nghệ để nâng cao chất lượng từng con số thống kê.
Ngành Thống kê cũng là ngành thực hiện chuyển đổi số rất sớm. Trong cuộc Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, ngành thống kê đã chuyển từ hình thức điều tra bằng phiếu giấy sang điều tra bằng CAPI (hình thức điều tra sử dụng phiếu điện tử là chủ yếu, kết hợp với các phương pháp điều tra trực tiếp, nhằm đánh giá thực trạng và phục vụ hoạch định chính sách) trên môi trường số.
Đến nay, tất cả các cuộc điều tra thống kê đều được thực hiện trên môi trường số.
