Tháng 7 đi tìm tên cho liệt sĩ và cuộc gặp với những người tuyến đầu

Nỗ lực và quyết tâm chạy đua với thời gian đó đã được thể hiện rõ qua Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, diễn ra trên toàn quốc từ ngày 15-3-2026 đến ngày 27-7-2027.

Không chỉ là những nén hương trong tháng 7 tri ân, chuyến công tác của Văn phòng Trung ương Đảng cùng Phu nhân Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, bà Ngô Phương Ly, tại tỉnh Quảng Trị trong hai ngày 4 và 5-7 còn là lời khẳng định chiến tranh đã lùi xa song hành trình đưa các liệt sĩ trở về với tên tuổi, quê hương và ký ức dân tộc vẫn đang tiếp tục từng ngày.

Từ những hàng bia chưa có tên…

Tháng 7 ở Quảng Trị thường bắt đầu bằng tiếng thì thầm của đoàn người đang đứng trước những hàng mộ trắng hay bằng một thứ im lặng rất riêng.

Im lặng trước những hàng mộ trắng nối dài ở Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Đường 9, trước những tấm bia còn thiếu tên. Và, im lặng trước những địa danh mà chỉ cần gọi lên đã thấy hiện về một thời lửa đạn: Thành cổ, Đường 9, Đường 20 – Quyết Thắng…

Nghĩa trang Đường 9 là nơi yên nghỉ của gần 11.000 anh hùng liệt sĩ, phần lớn là những người đã chiến đấu, phục vụ chiến đấu trên mặt trận Đường 9, chiến trường Quảng Trị và nước bạn Lào trong kháng chiến chống Mỹ. 

Trong số ấy, hàng ngàn phần mộ vẫn còn dòng chữ khiến nhiều thành viên đoàn công tác nghẹn lại: “Mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin”.

Đứng trước những hàng bia mộ ấy, các thành viên trong đoàn công tác Văn phòng Trung ương Đảng càng thấm thía hơn giá trị của hòa bình, độc lập. Mỗi người càng nhận thức sâu sắc trách nhiệm của mỗi cá nhân trong việc giữ gìn, phát huy thành quả cách mạng mà các thế hệ đi trước đã đánh đổi bằng máu xương. 

Không ai bảo ai, từng người trong đoàn lặng lẽ đến nơi yên nghỉ của các liệt sĩ để thắp hương, bày tỏ lòng biết ơn vô hạn.

Đại tá Trương Viết Hải, Chính ủy Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Quảng Trị, cho biết toàn tỉnh hiện còn 22.635 hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính; riêng Nghĩa trang Đường 9 có 5.929 phần mộ chưa đủ thông tin.

Đằng sau con số ấy là nhiều điều, là một gia đình vẫn chờ một tin nhắn, một cuộc gọi, một kết quả đối sánh ADN để biết người thân mình đang nằm ở đâu.

Sau 5.929 phần mộ ở Đường 9 là 5.929 hy vọng được gọi đúng tên. Và đằng sau hơn 22.000 phần mộ chưa đủ thông tin ở Quảng Trị là một món nợ nghĩa tình mà cả hệ thống chính trị, lực lượng vũ trang và nhân dân đang cùng nhau trả bằng trách nhiệm, khoa học và lòng biết ơn.

Không chỉ Quảng Trị, trên khắp cả nước và nước bạn, hàng vạn liệt sĩ vẫn chưa được gọi đúng tên. 

Trong bối cảnh ấy, chiến dịch 500 ngày đêm thể hiện quyết tâm của Đảng và Nhà nước trong việc không để những người con đã hy sinh cho Tổ quốc bị lãng quên, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ.

Mục tiêu đặt ra trên phạm vi cả nước là tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ; lấy mẫu khoảng 230.000 mộ liệt sĩ chưa xác định thông tin; giám định ADN khoảng 18.000 mẫu hài cốt; xây dựng cơ sở dữ liệu gene thân nhân liệt sĩ và đẩy mạnh rà phá bom mìn, vật nổ phục vụ tìm kiếm ở các địa bàn trọng điểm.

Người lính quy tập không chỉ đi tìm trong lòng đất. Họ đi tìm trong trí nhớ của nhân chứng, trong những tờ sơ đồ cũ, trong lời kể đứt đoạn của người dân, trong những địa danh đã đổi tên, trong những khu rừng từng bị bom đạn cày xới rồi lại được cây cối phủ kín.

Đó là công việc đòi hỏi không chỉ lòng dũng cảm, sức khỏe, sự kiên trì và chính xác của khoa học mà còn cần sự tận tụy, trách nhiệm và tình cảm đặc biệt đối với những người đồng đội đã hy sinh. 

Có những chuyến công tác kéo dài nhiều tháng trong rừng sâu, có những cuộc tìm kiếm diễn ra giữa cái nắng như đổ lửa, hay tại những khu vực còn tiềm ẩn bom mìn, vật liệu nổ sót lại sau chiến tranh.

Có những trường hợp chỉ tìm được một chiếc cúc áo, một mảnh tăng võng, một chiếc bút, chiếc lược hay vài mẩu xương nhỏ nhưng đều được nâng niu như báu vật bởi đó là những dấu tích cuối cùng của người chiến sĩ năm xưa.

…đến chiếc ca khắc tên “Huệ” và cuộc chạy đua với thời gian

Khi chiến tranh đã lùi xa, những người lính thời bình đang bước vào một cuộc chạy đua khác: chạy đua với thời gian, với sự mủn vỡ của xương cốt, với sự thưa vắng dần của nhân chứng và với những địa hình đã nhiều lần thay đổi sau hơn nửa thế kỷ.

Sau 111 ngày triển khai chiến dịch 500 ngày đêm, theo thông tin từ Bộ Quốc phòng tại họp báo Chính phủ ngày 4-7, lực lượng chức năng đã quy tập hơn 1.300 hài cốt liệt sĩ, lấy hơn 27.000 mẫu mộ và thu gần 95.000 mẫu sinh phẩm thân nhân phục vụ giám định ADN. Cả nước duy trì 32 đội tìm kiếm, quy tập với khoảng 1.500 cán bộ, chiến sĩ.

Góp phần vào con số ấy là 32 đội quy tập, tìm kiếm hài cốt liệt sĩ và hơn 300 đội làm nhiệm vụ lấy mẫu trên khắp cả nước. 

Khi những kết quả bước đầu trên được công bố, tại vùng đất lửa Quảng Trị, các chiến sĩ của Đội 584 và 589 thuộc Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh vẫn đang âm thầm thực hiện nghĩa vụ thiêng liêng của mình.

Đại tá Trương Viết Hải cho biết trong đợt cao điểm 500 ngày đêm này, Đội 584 đã khai quật khoảng 1.400 hài cốt tại Nghĩa trang liệt sĩ Đường 9, lấy mẫu và gửi cho Viện Pháp y của Bộ Y tế 1.327 mẫu trong đợt 1. 

“Mỗi mẫu ADN là một hy vọng”, một cán bộ tham gia lấy mẫu nói ngắn gọn. Hy vọng ấy không chỉ dành cho người đã khuất, mà còn dành cho những người còn sống. 

Bởi khi một liệt sĩ được xác định danh tính, không chỉ một tấm bia được khắc thêm tên. Một người mẹ, một người em, một dòng họ, một quê làng cũng có thể khép lại nhiều chục năm chờ đợi.

Đội 589, với nhiều thành viên vừa trở về từ Lào, đã quy tập được 25 hài cốt liệt sĩ, trong đó có 16 hài cốt liệt sĩ được tìm thấy ở Lào giai đoạn mùa khô 2025 – 2026. 

Cũng chính Đội 589 ấy là những người đã thực hiện nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt của 8 thanh niên xung phong và 5 chiến sĩ pháo cao xạ trong hang đá giữa đại ngàn Trường Sơn, nơi mà hiện nay nhiều người vẫn hay gọi “Hang tám cô“.

Đứng trước tấm bia khắc rõ họ tên, quê quán và ngày tháng năm sinh của 13 con người đã anh dũng hy sinh để góp phần giữ vững tuyến đường Trường Sơn cứu nước năm xưa, Trung tá Nguyễn Đình Trung thuộc Đội 589 vẫn nhớ như in từng chi tiết.

“Từ ngày 1-10-2025, khi nhận nhiệm vụ, chúng tôi biết đây là một sứ mệnh thiêng liêng. Hy vọng lớn nhất là tìm thấy các hiện vật và hài cốt, trả lại họ tên và đưa các anh hùng liệt sĩ về với gia đình”, anh chia sẻ, giọng trầm ấm đầy xúc động.

Địa hình “Hang tám cô” đặc biệt, cửa hang bị vùi lấp, từng sập đổ bởi bom đạn còn đá lở luôn rình rập. Trước tình huống này, đội phải thay đổi phương án nhiều lần, nhờ lực lượng công binh gia cố bằng sắt thép để bảo đảm an toàn cho từng chiến sĩ. 

Mỗi bước chân là một sự cẩn trọng, bởi dưới chân các anh, ở đâu cũng có thể là những gì còn sót lại của các cô, các bác.

Rồi những phát hiện đầu tiên đến sau 6 ngày tìm kiếm: chiếc ca uống nước đã hoen gỉ khắc tên “Huệ”. Khoảnh khắc ấy khiến cả đội không cầm được nước mắt. 

“Chúng tôi hy vọng lắm, hy vọng tìm được hài cốt của các cô, các bác”, Trung tá Trung nói, giọng run run.

Từ chiếc ca có khắc tên ấy, nhiều mảnh hài cốt khác, quan trọng nhất là những chiếc răng, đã được tìm thấy, để rồi từng thanh niên xung phong, từng chiến sĩ được gọi đúng tên sau hơn nửa thế kỷ nằm lại trong hang.

Dòng tên “Nguyễn Văn Huệ, sinh năm 1952. Quê quán Hoằng Trường, Hoằng Hóa, Thanh Hóa” không chỉ được khắc vào hàng đầu trong tấm bia tưởng niệm tại “Hang tám cô” mà đã đi vào tâm thức của Trung tá Trung.

“Đây không chỉ là nhiệm vụ mà là trách nhiệm của thế hệ chúng tôi với những người đã hy sinh vì độc lập tự do”, Trung tá Trung chia sẻ về điều anh luôn tâm niệm trước mỗi buổi tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. 

Những người lính ấy làm việc với tất cả sự cẩn trọng, chu đáo như kỷ luật của quân đội, cũng vừa để gìn giữ sự thiêng liêng và phẩm giá của những người đã ngã xuống vì độc lập dân tộc, thống nhất đất nước.

Không một người con nào của Tổ quốc bị lãng quên

Ghi nhận, biểu dương những kết quả mà cán bộ, chiến sĩ Đội 584 và 589 đã đạt được trong suốt thời gian qua, đại diện đoàn công tác Văn phòng Trung ương Đảng khẳng định việc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng mà còn là mệnh lệnh từ trái tim, thể hiện trách nhiệm của Đảng, Nhà nước đối với những người đã cống hiến, hy sinh vì Tổ quốc.

Ân cần thăm hỏi đời sống, điều kiện làm việc, lắng nghe những khó khăn của cán bộ, chiến sĩ đang thực hiện nhiệm vụ, đại diện đoàn công tác đã trao các phần quà trực tiếp cho hai đội. Đoàn cũng trao 1 tỉ 467 triệu đồng để động viên các đội quy tập đang làm nhiệm vụ trong và ngoài nước.

Các hoạt động của đoàn công tác Văn phòng Trung ương Đảng những ngày đầu tháng 7 không chỉ là nghi lễ tri ân. Đó là sự hiện diện của trách nhiệm chính trị và tình cảm nhân văn đối với những người đã hy sinh, với thân nhân liệt sĩ và với chính những lực lượng đang lặng thầm tiếp nối hành trình đưa các liệt sĩ chưa xác định được thông tin “trở về”.

Mỗi nén hương dâng tại Nghĩa trang Đường 9, tại “Hang tám cô” hay Bến phà Gianh, đều có một mạch cảm xúc chung: biết ơn những người đã nằm xuống và nhắc nhau đừng bao giờ coi hòa bình là điều hiển nhiên.

Một dân tộc biết tri ân, không quên người đã hy sinh vì Tổ quốc là một dân tộc biết giữ gìn căn cốt của mình. 

Và ở Quảng Trị, trên những nghĩa trang, trong lòng hang đá, giữa rừng sâu hay bên những phần mộ chưa có tên, hành trình ấy vẫn đang tiếp diễn để mỗi liệt sĩ, dù còn khuyết danh, vẫn được trở về trong vòng tay Tổ quốc; để không một người con nào của đất nước bị lãng quên.

Tháng 7 ở Quảng Trị, gió Lào vẫn rát, đất vẫn đỏ, những hàng bia vẫn lặng im. 

Nhưng trong sự lặng im ấy, có tiếng bước chân của những người lính quy tập, có tiếng máy ảnh ghi nhận dữ liệu, có những mẫu ADN được niêm phong cẩn trọng, có những gia đình đang chờ một kết quả đối sánh và có những nén hương nối quá khứ với hiện tại.

Một số hình ảnh đoàn công tác Văn phòng Trung ương Đảng tại Quảng Trị