Người dân và nhân viên cứu hộ tìm kiếm trong đống đổ nát của một tòa nhà bị sập sau trận động đất xảy ra ở Colombia, hôm 10-8 – Ảnh: AP
Mỗi năm, trên thế giới xảy ra khoảng 500.000 trận động đất. 100.000 trận trong số đó có thể cảm nhận được và khoảng 100 trận đủ mạnh để gây thiệt hại, theo dữ liệu từ Cục Khảo sát địa chất Mỹ (USGS).
Hiện tượng này không xảy ra một cách ngẫu nhiên, mà là kết quả từ quá trình vận động của vỏ Trái đất.
Vì sao có động đất?
Bề mặt Trái đất được chia ra thành 7 mảng kiến tạo (tectonic plate) chính và nhiều mảng kiến tạo. Các mảng này có độ dày khoảng 100km.
Nằm dưới các mảng kiến tạo là lớp quyển mềm (athenosphere) có kết cấu tương đối dẻo và chuyển động liên tục. Sự chuyển động của quyển mềm khiến các mảng kiến tạo chuyển động theo, quá trình này gọi là trôi dạt lục địa. Núi lửa cũng được hình thành khi các mảng kiến tạo tương tác với nhau.
Theo USGS, động đất xảy ra khi 2 mảng kiến tạo đột ngột trượt qua nhau, sản sinh năng lượng. Nơi các mảng kiến tạo trượt qua được gọi là đứt gãy và vị trí va chạm được gọi là tâm chấn. Vì vậy nơi các mảng kiến tạo giao nhau là khu vực dễ xảy ra động đất.
Các quốc gia thuộc Vành đai lửa
Vị trí của Vành đai lửa được thể hiện bằng màu đỏ – Ảnh: USGS
Theo tạp chí khoa học National Georaphic, Vành đai lửa là một vòng cung dài khoảng 40.000km “men” theo ranh giới giữa mảng kiến tạo Thái Bình Dương và các mảng kiến tạo xung quanh. Có khoảng 450 núi lửa (khoảng 75% số núi lửa trên Trái đất) hình thành rải rác tại khu vực này.
Do nằm trên vùng hoạt động địa chất diễn ra tích cực, khoảng 90% tất cả các trận động đất trên thế giới, bất kể cường độ, xảy ra trên vành đai này.
Nhật Bản nằm trên Vành đai lửa ở các điểm giao nhau của 4 mảng kiến tạo. Khoảng 10% số trận động đất mạnh trên 6 độ trên thế giới xảy ra ở xứ sở hoa anh đào, theo giáo sư Shoichi Yoshioka (Đại học Kobe).
Trận động đất mạnh mới nhất ở quốc gia này xảy ra vào ngày 28-7 vừa qua ở tỉnh Kumamoto. Tính đến ngày 8-8, thảm họa mạnh 7,1 độ đã làm chết ít nhất 39 người.
Vốn không thể ngăn chặn động đất, để giảm thiểu thiệt hại từ các thảm họa này, Nhật Bản đã triển khai mạng lưới khoảng 1.000 máy đo địa chấn (K-NET) tại những vị trí chiến lược trên khắp đất nước.
Ngoài ra, đảo quốc Đông Á cũng vận hành một hệ thống cảnh báo toàn quốc để thông báo cho người dân về những trận động đất sắp xảy ra.
Đường cao tốc Kyushu bị hư hại sau trận động đất 7,1 độ rung chuyển tỉnh Kumamoto phía nam Nhật Bản, ngày 28-7-2026 – Ảnh: REUTERS
Indonesia cũng nằm trên Vành đai lửa và có diện tích còn lớn hơn Nhật Bản, nên là một trong những khu vực thường gặp động đất nhất trên thế giới.
Đáng chú ý, theo dữ liệu của ISSED, đảo quốc Đông Nam Á ghi nhận 12.345 và 12.155 trận động đất lớn nhỏ, lần lượt trong các năm 2018 và 2019. Con số năm 2012 chỉ là 2.435 trận động đất, cho thấy tính chất khó lường của các hoạt động địa chất sâu bên dưới Indonesia.
Philippines, một đảo quốc khác trên vành đai này, không phải là ngoại lệ. Viện Núi lửa và Địa chấn học Philippines (PHIVOLCS) thông tin đất nước này hứng chịu khoảng 30 trận động đất mỗi ngày.
Ngày 8-6-2026, một trận động đất mạnh 7,8 độ xảy ra ngoài khơi đảo Mindanao. PHIVOLCS cho biết thảm họa đi kèm sóng thần này đã làm ít nhất 106 người thiệt mạng. Giới chức Philippines nhận định nhiều năm diễn tập ứng phó thảm họa đã giúp ngăn chặn thương vong lớn hơn.
Nằm trên vùng ảnh hưởng của Vành đai lửa ở châu Mỹ, Peru và Mexico trải qua hàng trăm cho đến hàng ngàn trận động đất mỗi năm.
Mexico đã phát triển và triển khai một hệ thống chuẩn bị ứng phó động đất toàn diện bao gồm hệ thống cảnh báo sớm và các cuộc diễn tập thường xuyên. Nước này đã nhiều lần sửa đổi Luật Xây dựng sau các trận động đất lớn, nhằm đảm bảo các tòa nhà có khả năng chịu chấn động tốt.
Theo USGS, hai đảo quốc Fiji và Tonga cùng nằm trên Vành đai lửa. Tuy nhiên do có diện tích nhỏ và thiếu hụt thiết bị đo đạc nên các trận động đất có cường độ không lớn ở các nước này thường không được ghi nhận.
Trận động đất tàn khốc nhất lịch sử
Dù không nằm trên Vành đai lửa, Trung Quốc thường xuyên phải hứng chịu động đất mạnh do có lãnh thổ trải dài trên khu vực giao nhau của các mảng kiến tạo Á – Âu, Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương.
Đáng chú ý, thảm họa động đất tàn khốc trong lịch sử được cho là xảy ra ở tỉnh Thiểm Tây vào năm 1556 khiến khoảng 830.000 người chết.
Hồi tháng 5-2008, một trận động đất 7,9 độ làm rung chuyển Bắc Xuyên (thuộc tỉnh Tứ Xuyên), cướp đi sinh mạng của khoảng 70.000 người.
Ngày 26-7-2024, Cục Địa chấn Trung Quốc (CEA) thông báo nước này đã hoàn thành “Dự án quốc gia về cảnh báo sớm động đất” – mạng lưới cảnh báo sớm động đất lớn nhất trên thế giới.
Hệ thống này phát các cảnh báo sớm đến công chúng thông qua truyền hình, hệ thống IPTV, các ứng dụng di động như WeChat và Alipay, cũng như loa phát thanh ở địa phương.
Thảm họa động đất Colombia
Theo Hãng tin Reuters, trận động đất mạnh 7,4 độ ngày 10-8 đã làm rung chuyển nhiều thành phố thuộc phía tây Colombia – quốc gia không nằm trên Vành đai lửa.
Đài CNN ngày 11-8 dẫn số liệu mới nhất của Chính phủ Colombia cho biết số người thiệt mạng trong thảm họa này đã lên tới 132 người, trong khi 570 người bị thương.
Theo các báo cáo mới nhất, cơn địa chấn đã làm hư hại 1.575 công trình nhà ở, trong đó 61 công trình bị phá hủy hoàn toàn.
