Đường Quang Trung và Phan Chu Trinh ở phường Tăng Nhơn Phú, TP.HCM bị trùng với phường khác – Ảnh: QUANG ĐỊNH
Trước thực tế này, Sở Văn hóa và Thể thao thành phố đề xuất hạn chế tối đa việc đổi tên khi không thực sự cần thiết, ưu tiên giữ những tên đã tồn tại lâu năm, gắn với lịch sử, văn hóa và đời sống người dân.
Theo tôi, đây là hướng đi hợp lý, hài hòa giữa góc độ pháp lý lẫn bài toán chi phí xã hội.
Thoạt nhìn, trùng tên thì đổi tên là cách xử lý trực tiếp nhất. Nhưng tên đường đã gắn với địa chỉ nhà ở, hồ sơ đất đai, đăng ký doanh nghiệp, hợp đồng, ngân hàng, bảo hiểm, bưu chính, bản đồ số và nhiều dữ liệu khác. Thay một tên đường, từng ấy thông tin phải cập nhật theo.
Đó là “chi phí chuyển đổi”. Với một cá nhân, vài thủ tục có thể không đáng kể nhưng khi nhân lên hàng nghìn hộ dân, doanh nghiệp và cơ quan, chi phí về thời gian và nguồn lực sẽ rất khác. Vì thế, nếu sự trùng lặp chưa gây trở ngại đáng kể, lợi ích của việc đổi tên phải luôn được đặt tương quan cùng những chi phí phát sinh từ chính sự thay đổi ấy.
Điều 5 Nghị định 91/2005/NĐ-CP cũng quy định không đổi tên những đường, phố và công trình công cộng đã có tên gọi quen thuộc, gắn với lịch sử, văn hóa của dân tộc, địa phương và ăn sâu vào tình cảm của người dân qua nhiều thế hệ. Theo đó, việc TP.HCM chọn cách hạn chế đổi tên đường là có cơ sở.
Một vấn đề đáng lưu tâm là địa chỉ phải được định danh chính xác. Tại Anh, mỗi địa điểm có thể được gắn UPRN – mã tham chiếu bất động sản duy nhất, giúp nhận diện và liên kết giữa các hệ thống dữ liệu từ chính quyền đến dịch vụ khẩn cấp, tiện ích và giao nhận.
Cách làm này cho thấy không phải mọi trường hợp trùng tên đều phải giải quyết bằng đổi tên. Công nghệ và dữ liệu hoàn toàn có thể xử lý bài toán định danh mà không kéo theo một loạt thay đổi địa chỉ.
TP.HCM đang tái cấu trúc hạ tầng quản trị, kinh tế, xã hội trên nền tảng số. Quản lý địa chỉ cũng nên đi theo hướng đó. Một căn nhà, doanh nghiệp hay công trình có thể được xác định bằng mã định danh, tọa độ và dữ liệu hành chính, thay vì phụ thuộc vào tên đường. Khi mỗi địa điểm đã có “định danh số” riêng, trùng tên không đồng nghĩa với trùng địa chỉ.
Tại một số địa phương ở Mỹ, tên đường mới không được trùng, thậm chí những tên phát âm gần giống nhau cũng bị loại để tránh nhầm địa chỉ khi ứng cứu khẩn cấp. Điều đó cũng cho thấy “hạn chế đổi tên” phải có giới hạn. Khi tên trùng gây rủi ro cho cấp cứu, cứu hỏa, bưu chính, giao nhận hay quản lý nhà nước, lúc đó đổi tên là cần thiết.
Tiêu chí không nên đơn giản là trùng thì đổi, cũng không nên vì quen mà giữ bằng mọi giá. Cần đánh giá mức độ rủi ro của từng trường hợp và lựa chọn phương án can thiệp ít nhất nhưng giải quyết được vấn đề. Có thể gọi đó là nguyên tắc “can thiệp tối thiểu” trong quản trị.
Đáng chú ý, 747 trong 782 trường hợp tại TP.HCM là đường trùng số. Với những “đường số 1”, “đường số 2”, “đường số 3”,… ở các khu vực khác nhau sau sáp nhập, bổ sung tiền tố hoặc hậu tố gắn với địa danh là phương án đáng cân nhắc, vừa tăng khả năng nhận diện, tương thích với quản lý bằng dữ liệu, vừa hạn chế thay đổi địa chỉ đã quen dùng.
Đường số 1 và số 2, phường Phước Long, TP.HCM – Ảnh: QUANG ĐỊNH
Với những tuyến buộc phải đặt hoặc đổi tên, có thể ưu tiên tên danh nhân, sự kiện, địa danh lịch sử. Những tên phường, xã không còn sau sáp nhập cũng có thể được dùng để đặt tên đường, qua đó lưu lại những địa danh đã gắn bó lâu đời, những “đường xưa lối cũ” quen thuộc với người dân.
Trên những bảng tên đường nên có một mã QR có thể dẫn tới cơ sở dữ liệu chính thức giới thiệu ngắn gọn về danh nhân, nguồn gốc địa danh, sự kiện lịch sử, kèm nội dung song ngữ.
Khi đó, tấm biển không dừng lại ở việc nói cho người Việt hay du khách biết đang đứng ở đâu, mà còn kể được vì sao nơi này mang cái tên ấy. Hàng nghìn tên đường có thể trở thành hàng nghìn “trang sử” nhỏ giữa đời sống thường ngày.
Sau cùng, một hệ thống địa chỉ khoa học, an toàn, chính xác phải giúp người dân dễ tìm, cơ quan dễ quản lý, dữ liệu dễ kết nối và hạn chế những thủ tục phát sinh không cần thiết.
