Chứng nhận GIA được xem là “tiêu chuẩn vàng” của ngành kim cương thế giới – Ảnh: KEYZAR JEWELRY
Sau khi ông Đặng Ngọc Thảo – nguyên Giám đốc Công ty giám định P-Lab – bị bắt trong vụ buôn lậu kim cương xuyên quốc gia và Chủ tịch PNJ xin lỗi cổ đông về những tác động phát sinh, nhiều người quan tâm việc kiểm định ngành kim cương thế nào.
Thực tế, khác với phần lớn mặt hàng xa xỉ khác, kim cương hầu như không được bất kỳ thị trường lớn nào ban hành bộ chuẩn nhà nước bắt buộc cho việc phân cấp chất lượng đá.
Thay vào đó, thị trường ủy thác việc quyết định một viên đá có giá trị đến đâu cho các đơn vị kiểm định độc lập, thường gọi là phòng lab.
Vì việc đánh giá kim cương phần lớn dựa trên nhận định chủ quan của giám định viên, chứng nhận của các phòng lab khác nhau cũng có giá trị khác nhau trên thị trường. Nói cách khác, giá trị một viên đá gắn chặt với tên tuổi phòng lab cấp giấy chứng nhận cho nó.
Phòng lab và ‘chuẩn vàng’ 4C
Về cơ bản, điều không ít người chưa biết đó là quy trình chấm cấp kim cương mang tính chủ quan, đến mức chính các phòng lab lớn cũng phải thừa nhận họ có thể cho ra nhiều kết quả khác nhau đối với cùng một viên đá.
Đa phần các lab kiểm định kim cương về cơ bản đều tuân theo một khung chuẩn “vàng”, gọi là hệ 4C, do Viện Đá quý Mỹ (GIA) phát triển từ những năm 1940.
GIA là tổ chức phi lợi nhuận, đặt tại Carlsbad (bang California). Tổ chức này chỉ kiểm định chứ không bán kim cương. Chính sự tách bạch giữa người chấm điểm và người bán hàng đã biến GIA thành “chuẩn vàng” toàn cầu, còn hệ 4C của viện trở thành ngôn ngữ chung giúp một viên đá có thể được so sánh và mua bán xuyên biên giới.
Hệ này gồm bốn tiêu chí: carat (trọng lượng), color (màu sắc), clarity (độ tinh khiết) và cut (giác cắt).
Với tiêu chí màu sắc, màu đá được chấm theo thang từ D (không màu, quý nhất) đến Z (ngả vàng). Độ tinh khiết xếp từ mức “Hoàn mỹ” xuống các cấp có tì vết bên trong, trong khi cấp độ giác cắt quyết định độ lấp lánh của đá.
Để giảm tối đa sự cảm tính, GIA còn quy định cả điều kiện môi trường chuẩn cho việc soi kim cương, bao gồm loại ánh sáng, phông nền trung tính và bộ đá mẫu để so sánh.
Trước khi có 4C, giới buôn dùng đủ loại thuật ngữ rối rắm như A, AA, AAA mà không nơi nào hiểu giống nơi nào. Điều này khiến kim cương gần như không thể so sánh hay định giá nhất quán.
Bên cạnh GIA, thị trường quốc tế còn công nhận một số phòng lab khác. HRD Antwerp của Bỉ giám định cả kim cương lẫn đá quý. IGI mạnh về mảng kim cương nhân tạo.
Ngoài ra, Trung tâm Kiểm định đá quý quốc gia (NGTC) của Trung Quốc là một lab ngoại lệ thú vị. Đây là cơ quan nhà nước hiếm hoi của một thị trường lớn chủ trì soạn thảo một bộ tiêu chuẩn quốc gia về phân cấp kim cương.
Không những thế, cơ quan này còn vừa chấm cấp, vừa đảm nhận trách nhiệm kiểm tra giám sát và giám định theo ủy thác cho các cơ quan quản lý thị trường, hải quan và tư pháp.
Nhà nước siết ở vòng ngoài
Ảnh chụp màn hình website chính thức của GIA, trong đó giải thích nội dung 4 tiêu chí trong hệ 4C
Dù không trực tiếp tham gia vào việc chấm cấp, các chính phủ vẫn gián tiếp quản lý thị trường này thông qua các cơ chế quản lý vòng ngoài, tức bằng các biện pháp như luật quảng cáo và bảo vệ người tiêu dùng, quy định chống rửa tiền và cơ chế chứng nhận nguồn gốc.
Ở Mỹ, Ủy ban Thương mại liên bang (FTC) ban hành bộ quy tắc Hướng dẫn trang sức (Jewelry Guides), trong đó buộc người bán mô tả sản phẩm trung thực.
Theo bộ quy tắc này, người bán phải ghi rõ một viên kim cương là nhân tạo hay tự nhiên, đồng thời không được để đá nhân tạo xuất hiện cạnh những tính từ như “thật”, “tự nhiên” hay “quý”. FTC có thể xử lý vi phạm dựa trên điều khoản cấm hành vi thương mại lừa dối của Luật FTC.
Ở cấp đa phương, cơ chế Tiến trình Kimberley được xem là chứng nhận quan trọng cho kim cương thô để chặn tình trạng “kim cương máu” – tức kim cương thô được các nhóm phiến quân dùng để tài trợ cho nỗ lực quân sự chống lại chính phủ hợp pháp.
Ra đời năm 2003 dưới sự bảo trợ của Liên hợp quốc và hiện có hơn 80 quốc gia thành viên (bao gồm Liên minh châu Âu – EU), tiến trình này được cho là đã kéo tỉ trọng “kim cương máu” từ khoảng 15% vào cuối thập niên 1990 xuống còn khoảng 1% khối lượng giao dịch, theo các ước tính trong ngành.
Hay ở Hong Kong, để chống rửa tiền bằng đá quý, chính quyền đặc khu này buộc đại lý kim loại quý và đá quý có giao dịch từ 120.000 HKD (15.300 USD) trở lên phải đăng ký với hải quan và tuân thủ các nghĩa vụ phòng chống rửa tiền.
Mỹ và EU cũng đã đặt ra yêu cầu tương tự với các đại lý đá quý.
