Cẩn thận khi mua sắm, thanh toán trực tuyến – Ảnh: TƯỜNG VI
Chỉ cần lướt vài phút trên Facebook hay TikTok, bà có thể mua từ thuốc bổ, thực phẩm chức năng đến các loại nước uống được quảng cáo là giúp ngủ ngon, giảm đau khớp, tăng đề kháng. Hàng được giao tận nhà, thanh toán dễ dàng, giá lại thường được giới thiệu là “ưu đãi đặc biệt”.
Một xã hội số không thể được xây dựng trên niềm tin mù quáng. Công nghệ giúp việc mua bán nhanh hơn, nhưng không thể thay thế trách nhiệm của người bán, trách nhiệm của nền tảng và sự tỉnh táo của người tiêu dùng.
Nhiều người mua lắm, chắc không sao!
Người nhà vẫn thấy trên bàn của bà thường xuất hiện thêm các sản phẩm mới. Có hộp còn nguyên tiếng nước ngoài, có chai chẳng rõ xuất xứ, có món chỉ được giới thiệu bằng vài câu livestream đầy cảm xúc. Khi được hỏi, bà chỉ cười: “Người ta bán trên mạng đông người mua lắm, chắc không sao đâu!”.
Điều khiến tôi giật mình không phải là chuyện riêng của má bạn tôi mà đáng lo là hiện nay có hàng triệu người tiêu dùng giống bà. Họ tin vào những gì hiện lên trên màn hình điện thoại nhiều hơn những gì được kiểm chứng bởi cơ quan chức năng.
Vì vậy, đề xuất của Bộ Công an về việc yêu cầu các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội xác thực danh tính người bán thực phẩm là một bước đi rất đáng chú ý. Trong thời đại mà việc mua hàng chỉ cần vài cú chạm, việc biết chính xác ai đang bán cho mình trở thành yêu cầu tối thiểu.
Thực tế cho thấy thương mại điện tử đã làm thay đổi hoàn toàn cách thức lưu thông hàng hóa. Nhưng trong khi công nghệ phát triển rất nhanh thì nhiều quy định quản lý vẫn đang chạy phía sau. Không ít người đã tận dụng khoảng trống ấy để bán hàng giả, hàng nhái, thực phẩm kém chất lượng hoặc quảng cáo quá công dụng.
Nguy hiểm hơn, thực phẩm khác với quần áo hay đồ gia dụng. Một chiếc áo mua nhầm có thể bỏ đi, một món đồ điện tử không tốt có thể trả lại, nhưng thực phẩm đi vào cơ thể con người, tác động trực tiếp đến sức khỏe và đôi khi để lại hậu quả trong nhiều năm.
Những vụ việc liên quan đến sữa giả, thực phẩm chức năng giả, thuốc đông y trôi nổi hay thịt bẩn xuất hiện thời gian qua cho thấy cái giá của sự buông lỏng quản lý không chỉ được tính bằng tiền. Nó còn được tính bằng sức khỏe cộng đồng và niềm tin xã hội.
Đề xuất yêu cầu sàn thương mại điện tử xác thực người bán vì thế không đơn thuần là một thủ tục hành chính. Đó là cách đưa trách nhiệm trở lại đúng nơi cần có trách nhiệm. Khi người bán phải xác minh danh tính, khả năng “đánh nhanh rút gọn”, bán hàng rồi biến mất sẽ khó hơn nhiều.
Gỡ bỏ sản phẩm bị cảnh báo, tại sao không?
Hiện nay, nhiều sản phẩm bị cơ quan chức năng cảnh báo nhưng vẫn tiếp tục xuất hiện trên mạng xã hội hoặc được quảng bá bằng những tài khoản khác. Cuộc chơi “mèo vờn chuột” ấy khiến người tiêu dùng luôn ở thế yếu.
Tuy nhiên, chỉ siết người bán là chưa đủ. Các nền tảng công nghệ cũng phải chịu trách nhiệm tương xứng với vai trò của mình. Khi một nền tảng thu lợi từ giao dịch, họ không thể chỉ nhận phần lợi ích mà đứng ngoài các rủi ro phát sinh.
Ở nhiều quốc gia, sàn thương mại điện tử đã phải đầu tư mạnh cho hệ thống kiểm duyệt, truy xuất nguồn gốc và cảnh báo sản phẩm nguy cơ cao. Việt Nam cũng cần đi theo hướng đó thay vì chỉ xử lý khi sự cố đã xảy ra.
Song song với trách nhiệm của doanh nghiệp là trách nhiệm của cơ quan quản lý. Việc kết nối dữ liệu, truy xuất nguồn gốc điện tử, thanh tra đột xuất và thu hồi sản phẩm nguy hiểm trong thời gian ngắn cần trở thành năng lực thường trực của hệ thống quản lý an toàn thực phẩm.
Nhưng dù luật pháp có hoàn thiện đến đâu, vẫn còn một mắt xích quan trọng nhất: người tiêu dùng. Má của bạn tôi hay nhiều người lớn tuổi khác không thể một mình phân biệt thật giả giữa hàng nghìn quảng cáo xuất hiện mỗi ngày. Họ cần được trang bị kiến thức, được cảnh báo thường xuyên và được hỗ trợ tiếp cận những nguồn thông tin đáng tin cậy.
Trong gia đình, con cháu cũng cần trở thành một “hàng rào an toàn”. Thay vì chỉ cười khi thấy cha mẹ mua hàng qua mạng, chúng ta nên dành thời gian hướng dẫn cách nhận biết tài khoản uy tín, cách kiểm tra nguồn gốc sản phẩm và cách xác minh thông tin trước khi đặt mua.
Tôi thường thấy hình ảnh người lớn tuổi cầm chiếc điện thoại chăm chú xem livestream bán hàng. Đó là hình ảnh rất quen thuộc của Việt Nam hôm nay. Và cũng vì sự quen thuộc ấy mà việc bảo vệ người tiêu dùng trên không gian mạng không còn là câu chuyện riêng của một ngành hay một bộ luật.
Đó là trách nhiệm chung để mỗi cú chạm mua hàng mang lại sự tiện lợi, chứ không phải mở ra những nỗi lo về sức khỏe và sự an toàn của cộng đồng.
