Một di sản đang phai, một tấm lòng vẫn cháy

Nhiều năm qua, ông Trần Quang Thông, nguyên Bí thư Đảng ủy thị trấn Cẩm Giàng, vẫn gìn giữ ký ức về Tự lực Văn đoàn. Từ việc đề xuất đặt tên con đường mang tên Thạch Lam đến góp sức tổ chức những cuộc hội thảo về nhóm văn chương này, ông đã bền bỉ vun đắp tình yêu với những giá trị từng làm nên một thời kỳ rực rỡ của văn học Việt Nam. Những nỗ lực ấy, trong bối cảnh nơi lưu niệm đang đứng trước nhiều thách thức, cũng gợi lên câu chuyện lớn hơn về cách chúng ta trân trọng và gìn giữ di sản văn chương.

Còn đâu nơi lưu niệm?

Chỉ cách cửa ga hơn 100 m, “Nơi lưu niệm Tự lực Văn đoàn 1932 – 1942” nằm nép bên đường ray tàu Hà Nội – Hải Phòng. Bên ngoài là chiếc cổng sắt dường như thường xuyên khép kín, khiến khoảng không phía sau càng thêm vẻ vắng lặng, đìu hiu.

Tôi có thể lách qua một bên cổng để vào bên trong, nhưng muốn tìm hiểu rõ hơn về nơi này, tôi quyết định đi vòng ra phía cửa ga hỏi thăm người dân. Từ Phố Ga ra đường Độc Lập một đoạn, tôi tìm được nhà anh Nguyễn Minh Đức, con trai ông Nguyễn Văn Đạm – người chủ khu đất.

Ông Đạm nay đã ngoài 90 tuổi, sức khỏe yếu. Trước đây, ông cùng vợ sống ngay tại nơi lưu niệm, vừa sinh hoạt, vừa chăm nom, quét dọn khuôn viên. Sau khi vợ mất, anh Đức đón ông về ở cùng gia đình vì các anh chị em đều ở xa. Từ đó, nơi lưu niệm thiếu người chăm sóc và dần xuống cấp, thậm chí rơi vào cảnh hoang vắng.

Lúc tôi đến, anh Đức cho biết hai vợ chồng vừa ở nơi lưu niệm hôm trước, quét dọn sân, gom lá để đốt cho đỡ ẩm mốc. Chẳng thế mà khi tôi trở lại đây và đi sâu vào bên trong, tôi có thể cảm nhận được mùi tro vẫn còn vương lại giữa một không gian cô liêu. Trừ ngôi nhà ở giữa dành để trưng bày các hiện vật, hình ảnh liên quan nhóm Tự lực Văn đoàn được khóa cẩn thận, những ngôi nhà bên cạnh đều bỏ hoang, không mái, không cửa đi, không cửa sổ, cây cỏ mọc um tùm che hết lối đi.

Thế nhưng, điều khiến tôi không khỏi chạnh lòng là ngay cả khi mở khóa bước vào ngôi nhà chính, trước mắt vẫn là một không gian tiêu điều. Những bức tường bong tróc, bàn ghế phủ bụi, chiếc giường ở góc nhà như đang chờ mục nát. Các tấm bảng trưng bày hình ảnh, tư liệu cũng ngả màu theo thời gian. Mái nhà dột nát mới chỉ được anh Đức sửa chữa cách đây không lâu…

Không chỉ những bức tường bong tróc hay mái nhà dột nát khiến người ta day dứt, mà còn là sự thiếu vắng hơi ấm của con người. Không có số điện thoại liên hệ, không có người trông coi thường trực, nơi đây cũng hiếm thấy những dấu hiệu của một điểm đến văn hóa đang được khai thác đúng nghĩa.

Vì thế, nơi lưu niệm giờ không còn là điểm dừng chân quen thuộc của du khách. Những người tìm đến phần nhiều là các nhà nghiên cứu, người yêu văn chương, hoặc những đoàn học sinh Trường tiểu học Cẩm Giàng ở gần đó được thầy cô đưa tới trong các buổi ngoại khóa, tham gia dọn dẹp, vệ sinh khuôn viên. Số lần nơi lưu niệm mở cửa cũng vì thế thưa dần, lặng lẽ như chính khoảng không phía sau cánh cổng sắt đã lâu ít người qua lại.

Giữa sự vắng lặng ấy, tôi được nghe anh Đức kể về ông Trần Quang Thông, nguyên Bí thư Đảng ủy thị trấn Cẩm Giàng trước đây. Và từ câu chuyện ấy, hành trình của một người lặng lẽ gìn giữ ký ức Tự lực Văn đoàn dần hiện ra.

Người giữ lửa ký ức

Nhắc đến Tự lực Văn đoàn ở xã Cẩm Giang, nhiều người địa phương gần như đều biết ông Trần Quang Thông. Nhờ vậy, tôi không khó để tìm đến nhà người cựu chiến binh, nhiếp ảnh gia và nguyên Bí thư Đảng ủy thị trấn Cẩm Giàng trước đây.

Sinh năm 1948, ông Thông từng nhập ngũ năm 1967, tham gia công tác tại nhiều đơn vị trước khi phục viên. Trở về quê hương, ông hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, rồi đảm nhiệm nhiều vị trí tại địa phương. Là hội viên Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Hải Hưng và một người yêu nhiếp ảnh, ông đã dành hơn 30 năm âm thầm sưu tầm, lưu giữ những tư liệu về Tự lực Văn đoàn – nhóm văn chương từng gắn bó với vùng đất Cẩm Giang.

Trong căn nhà nhỏ, ông hào hứng giới thiệu những cuốn sách, tác phẩm của Nhất Linh, Khái Hưng, Thạch Lam, Hoàng Đạo, Thế Lữ, Tú Mỡ…, các bài viết, tư liệu nghiên cứu và hình ảnh những cuộc hội thảo về Tự lực Văn đoàn. Ánh mắt ông sáng lên khi nhắc về những nhà văn đã làm nên một giai đoạn quan trọng của văn học Việt Nam, như thể đã lâu lắm rồi ông mới có dịp trò chuyện về niềm say mê ấy.

Với ông Thông, tình yêu dành cho Tự lực Văn đoàn cũng là tình yêu với quê hương. Ông từng mong muốn làm một điều gì đó để quảng bá vùng đất gắn với các nhà văn Nhất Linh, Thạch Lam, Hoàng Đạo. Năm 1996, ông đề xuất đặt tên một con đường gần Ga Cẩm Giàng là Thạch Lam và được Hội đồng nhân dân thị trấn thông qua.

Ông nhớ lại, khi đó nhiều ý kiến muốn đặt tên đường theo những danh nhân quen thuộc, nhưng ông chỉ nghĩ đơn giản rằng quê hương cần có một dấu ấn gắn với những người từng làm nên giá trị văn hóa của vùng đất này.

Sau này, ông Thông thừa nhận con đường Thạch Lam không dài, nhưng đó là cách để Cẩm Giang lưu giữ ký ức về một nhà văn và một nhóm văn chương từng để lại dấu ấn sâu đậm. Ở vùng đất này, tình yêu dành cho Thạch Lam và Tự lực Văn đoàn vẫn âm thầm hiện diện qua những người như ông.

Dù không phải là thân nhân của các nhà văn, nhà thơ trong Tự lực Văn đoàn nhưng sau hội thảo khoa học năm 2008 đến nay, ông Thông vẫn đau đáu với suy nghĩ cần tôn tạo, xây sửa “Nơi lưu niệm Tự lực Văn đoàn 1932 – 1942” sao cho xứng tầm với một di sản văn chương, phát huy giá trị văn hóa và du lịch của Cẩm Giang. 

Về vấn đề này, khi được hỏi, anh Đức cũng cho biết, mặc dù bố anh tuổi cao, sức yếu nhưng ông luôn nhắn nhủ với anh và gia đình rằng, khi nào khu đất dành để phục vụ cho mục đích bảo tồn nơi lưu niệm, họ sẵn sàng phối hợp chính quyền để biến nơi đây thành một không gian văn chương, thu hút các thế hệ yêu văn học Việt Nam hiện tại và tương lai.

Chiều muộn, tôi rời nhà ông Thông, rời đường Độc Lập để rẽ vào Phố Ga và lên tàu trở về Hà Nội. Tàu chạy qua ga, âm thanh bánh sắt nghiến trên đường ray vang lên quen thuộc như bao năm qua, để lại phía sau nơi lưu niệm lặng lẽ chờ đợi những bước chân ghé lại. Nơi ấy vẫn đang đối mặt với sự bào mòn của thời gian, nhưng ít nhất ở vùng quê nhỏ này, vẫn có một người âm thầm gom góp tư liệu, kể lại những câu chuyện cũ và giữ niềm tin rằng ký ức về Tự lực Văn đoàn rồi sẽ được đánh thức.