Từ trái sang: Thủ tướng Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan, Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman và Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif ký Hiệp ước phòng thủ chung tại Mecca (Saudi Arabia) ngày 7-8 – Ảnh: SAUDI PRESS AGENCY/AP
Việc Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan ký kết Hiệp ước phòng thủ chung tại Mecca hôm 7-8 không dừng lại ở hợp tác quân sự.
Theo giới phân tích, động thái này phát đi một thông điệp rõ ràng tới Washington: Niềm tin của các đồng minh thân cận vào “chiếc ô an ninh” Mỹ đang suy giảm nghiêm trọng.
Phản ứng trước sự việc, hôm 16-8, Tổng thống Mỹ Donald Trump thẳng thắn tuyên bố ông không hề bận tâm khi Trung Đông tự tìm kiếm con đường phòng vệ riêng.
Sự hoan nghênh của ông Trump trước việc các đối tác giảm phụ thuộc vào Washington hoàn toàn nhất quán với quan điểm chính trị của ông. Lâu nay, Tổng thống Mỹ luôn chỉ trích các đồng minh chi tiêu quốc phòng không thỏa đáng và đang vắt kiệt nguồn lực của nước Mỹ.
Dù vậy, ngay cả khi ba đồng minh này tự thiết lập một lá chắn phòng thủ tập thể, giới phân tích vẫn để ngỏ một câu hỏi lớn: Liệu những thỏa thuận như Hiệp ước Mecca có đủ sức thay thế hoàn toàn sự phụ thuộc của họ vào nước Mỹ?
Mỹ có đang rút lui khỏi vùng Vịnh?
Theo kênh Al Jazeera, giới chuyên gia nhận định thời điểm ông Trump đưa ra tuyên bố trên không hề ngẫu nhiên. Suốt năm qua, Tổng thống Mỹ liên tục gây áp lực, buộc các đồng minh phải tự chia sẻ thêm gánh nặng quốc phòng.
Bà Betul Dogan-Akkas, Trợ lý giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ), lập luận rằng vai trò của Ankara trong Hiệp ước Mecca cần được đánh giá từ bức tranh toàn cảnh này.
“Rõ ràng là các quốc gia vùng Vịnh Ả Rập đã đánh mất sức mạnh răn đe kể từ ngày 28-2, và họ buộc phải tái thiết lập năng lực đó mà không phụ thuộc vào Mỹ” – bà nhận định, viện dẫn mốc thời điểm Mỹ và Israel hiệp đồng tấn công Iran.
“Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan đang phát đi tín hiệu với thế giới và khu vực vùng Vịnh rằng ông ấy có khả năng hỗ trợ một cơ chế an ninh khu vực, trong bối cảnh bá quyền thế giới đang không hoàn thành tốt vai trò của mình” – nữ chuyên gia nhấn mạnh.
Tuy nhiên, không phải nhà phân tích nào cũng coi phản ứng của ông Trump là dấu hiệu cho một bước lùi toàn diện khỏi khu vực.
“Tôi không cho rằng Mỹ đang thực sự rút lui, nhưng có lẽ những giới hạn trong sự hiện diện quân sự, mức độ ảnh hưởng cũng như những hệ lụy đi kèm đã bộc lộ khá rõ. Điều này buộc các nước trong khu vực phải nhanh chóng tìm kiếm và xây dựng thêm các quan hệ an ninh khác” – ông Umer Karim, chuyên gia về các vấn đề vùng Vịnh và Pakistan, đánh giá.
Dưới góc nhìn khác, ông Mansoor Ahmed, giảng viên tại Trung tâm Nghiên cứu chiến lược và quốc phòng thuộc Đại học Quốc gia Úc, chia sẻ:
“Chính quyền Trump đang thực hiện chiến lược thu hẹp quy mô dần dần nhằm tái thiết lập cơ sở công nghiệp – quân sự của Mỹ, đồng thời yêu cầu các đồng minh và đối tác phải gánh vác trách nhiệm lớn hơn trong việc tự phòng vệ”.
Dù vậy, chuyên gia Ahmed không coi bản thân hiệp ước này là hệ quả trực tiếp từ quá trình thu hẹp quy mô của Washington.
“Đó là phản ứng trước sự sụt giảm niềm tin vào ý chí và năng lực của Mỹ trong việc bảo vệ hiệu quả các quốc gia vùng Vịnh trong suốt cuộc xung đột Mỹ – Iran” – ông Ahmed nói thêm.
Dù mở ra một lựa chọn an ninh mới, Hiệp ước Mecca vẫn chưa thể thay thế chiếc ô an ninh của Mỹ. Theo ông Karim, mức độ hiệu quả của cơ chế này sẽ phụ thuộc vào nhu cầu an ninh, mức độ hợp tác giữa ba nước và những mối đe dọa họ phải đối mặt.
“Thỏa thuận này tạo ra một lựa chọn an ninh thay thế đáng kể. Tuy nhiên, do các nước vùng Vịnh vẫn phụ thuộc sâu vào Mỹ về an ninh, nó khó có thể thay thế hoàn toàn vai trò của Washington” – ông Karim nhận định.
Mối hoài nghi của Thổ Nhĩ Kỳ
Theo bà Dogan-Akkas, đối với Ankara, toan tính trong hiệp ước này không chỉ nằm ở khía cạnh an ninh mà còn là bài toán về vị thế.
“Lợi ích chiến lược cốt lõi đối với Thổ Nhĩ Kỳ không phải là củng cố an ninh quốc gia, mà là nhằm khẳng định vai trò của một nhà cung cấp an ninh, thay vì chỉ là bên hưởng thụ an ninh” – bà nhận định.
Ông Gokhan Ereli, chuyên gia quan hệ quốc tế tại Đại học Ibn Haldun (Thổ Nhĩ Kỳ), cũng có chung góc nhìn về việc Ankara sẵn sàng gắn kết với hai đối tác ngoài Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO).
Tuy nhiên, ông chỉ ra nguyên nhân sâu xa bắt nguồn từ những hoài nghi lâu nay của Ankara đối với Washington.
“Trong khi các quốc gia vùng Vịnh lo sợ chiếc ô an ninh của Mỹ có lỗ hổng, thì Ankara lại hoài nghi rằng chiếc ô đó ngay từ đầu vốn chưa từng thực sự che chắn cho họ” – ông Ereli bình luận.
Chuyên gia này gọi hiệp ước là “một biện pháp phòng ngừa mang đặc trưng Thổ Nhĩ Kỳ”, đồng thời cho rằng lập trường này “không hẳn là chống Mỹ, mà phản ánh xu hướng giảm phụ thuộc [vào Mỹ]”.
“NATO Ả Rập” có thực sự như NATO?
Hiệp ước Mecca nêu rõ một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào một nước thành viên “sẽ được coi là một cuộc tấn công nhằm vào tất cả” – cách diễn đạt được mô phỏng trực tiếp từ Điều 5 của NATO.
Tuy nhiên, theo báo South China Morning Post, giới chuyên gia chỉ ra rằng lịch sử khu vực từng chứng kiến vô số nỗ lực tương tự nhằm xây dựng một liên minh phòng thủ bền vững, nhưng tất cả đều nhanh chóng “chết yểu”.
Ông Đường Điềm Ba (Tang Tianbo), Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu năng lượng và kinh tế Trung Đông thuộc Viện Quan hệ quốc tế hiện đại Trung Quốc (CICIR), nhận định thỏa thuận này “vẫn còn cách rất xa một liên minh quân sự kiểu NATO”.
Theo ông, những nỗ lực tương tự trong lịch sử thường “nói nhiều hơn làm”, đôi khi còn khoét sâu sự chia rẽ thay vì thúc đẩy tinh thần đoàn kết trong thế giới Hồi giáo và Ả Rập.
Trước đó, thỏa thuận phòng thủ chung do sáu thành viên Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) ký kết năm 2000 từng được ví như một “NATO vùng Vịnh”, dẫn đến một số đợt triển khai quân sự chung.
Dù vậy, hợp tác nội khối đã chững lại từ năm 2017 khi một số nước cắt đứt quan hệ ngoại giao với Qatar. Trong các cuộc khủng hoảng sau này, GCC phần lớn chỉ phản ứng bằng những tuyên bố ngoại giao suông.
Một nỗ lực tương tự trong nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Mỹ Donald Trump nhằm thành lập “NATO Ả Rập” (Liên minh Chiến lược Trung Đông) cũng nhanh chóng đi vào ngõ cụt.
Tổng thống Mỹ Donald Trump – Ảnh: AP
Nguyên nhân xuất phát từ những căng thẳng gay gắt nội vùng, cùng với sự thiếu vắng nền tảng hậu thuẫn thực chất về quân sự và tài chính từ Washington.
Ông Ngưu Tân Xuân (Niu Xinchun), Giám đốc Viện Nghiên cứu Trung – Ả Rập tại Đại học Ninh Hạ (Trung Quốc), đánh giá việc ví Hiệp ước Mecca như một NATO Hồi giáo “là một sự phóng đại”. Theo ông, khả năng thiết lập một cơ chế phòng thủ chung hiệu quả từ thỏa thuận này là “cực kỳ mong manh”.
“Khái niệm phòng thủ tập thể của NATO dựa trên một cấu trúc chỉ huy thống nhất và các lực lượng quân sự chuyên trách… Ba quốc gia này còn cách rất xa mới đạt được một điều gì đó tương tự” – chuyên gia này nhấn mạnh.
Ông Jesse Marks, nhà sáng lập công ty tư vấn Trung Đông Rihla Research and Advisory (Mỹ), lưu ý trở ngại lớn nhất của Hiệp ước Mecca là ba quốc gia thành viên đang theo đuổi các ưu tiên an ninh hoàn toàn khác biệt.
Trong khi Saudi Arabia tập trung đối phó Iran và bảo vệ cơ sở hạ tầng chiến lược, Thổ Nhĩ Kỳ dồn sự chú ý vào Israel, thì Pakistan lại ưu tiên vấn đề Ấn Độ, Afghanistan và an ninh nội địa. Do đó, rất khó để bất kỳ nước nào tự động can dự vào xung đột của nước khác.
Ông Marks cũng đặt dấu hỏi về cách hiệp ước định nghĩa thế nào là “một cuộc tấn công”, đồng thời nhận định khái niệm này dường như cố tình bị bỏ ngỏ nhằm tạo dư địa linh hoạt cho các bên.
“Nếu Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan không thống nhất trước về việc ai sẽ tham chiến, ở đâu và trong hoàn cảnh nào, thì Hiệp ước Mecca sẽ chỉ mang ý nghĩa biểu tượng chính trị, thay vì trở thành một cơ chế phòng thủ tập thể khả thi” – ông Marks đặt vấn đề.
