Mỹ và Iran ngừng bắn để đàm phán từ đầu tháng 4, nhưng tiếng súng đến nay không dừng lại, khi hai bên tìm cách dùng biện pháp quân sự để gây sức ép với nhau.
Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 7/4 tuyên bố ngừng bắn hai tuần với Iran vì Mỹ “đã đạt được mọi mục tiêu quân sự”, đồng thời đang tiến rất gần tới thỏa thuận dứt điểm về hòa bình lâu dài với Iran, cũng như hòa bình tại Trung Đông.
Lệnh ngừng bắn sau đó được gia hạn và duy trì cho đến nay. Nhưng trong hơn hai tháng qua, tiếng súng không chấm dứt ở Trung Đông, với những cuộc đụng độ, tập kích ăn miếng trả miếng diễn ra ngày càng dữ dội hơn, dù không bên nào từ bỏ lệnh ngừng bắn.
Đây là lý do Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres ngày 10/6 nói rằng lệnh ngừng bắn ở Trung Đông chỉ là “thỏa thuận để các bên bắn nhau ít hơn”. Ông Guterres cho hay cả hai bên rõ ràng đều muốn cuộc chiến kết thúc, nhưng chưa thể giải quyết bằng con đường ngoại giao, khiến họ ngày càng có xu hướng thiên về biện pháp quân sự.
Thế bế tắc đàm phán
Sau khi đạt được lệnh ngừng bắn, Mỹ và Iran tổ chức cuộc đàm phán trực tiếp đầu tiên ngày 11/4 tại thủ đô Islamabad của Pakistan. Nhưng sau 21 giờ đàm phán căng thẳng, phái đoàn hai bên đã không đạt được bất cứ đồng thuận nào.
Từ đó đến nay, hai bên chưa tiến hành thêm bất cứ vòng đàm phán trực tiếp nào. Suốt nhiều tuần qua, nỗ lực ngoại giao chỉ duy trì gián tiếp qua các nước trung gian, trong đó mỗi bên lại chỉnh sửa đề xuất theo cách mà bên kia khó chấp nhận. Iran tiếp tục kiểm soát eo biển Hormuz, trong khi Mỹ duy trì lệnh phong tỏa cảng biển của Iran.
Ông Trump đã 38 lần tuyên bố “thỏa thuận với Iran cận kề”, nhưng bất đồng giữa hai bên lại nảy sinh ngay sau đó, cho thấy hai nước chưa thể tìm thấy tiếng nói ngoại giao chung để chấm dứt xung đột.
Phó tổng thống Mỹ JD Vance tới buổi họp báo sau cuộc gặp phái đoàn Iran tại Islamabad, Pakistan ngày 12/4. Ảnh: AP
Washington yêu cầu những điều khoản tốt hơn thỏa thuận JCPOA năm 2015 mà Iran ký với nhóm P5+1 dưới thời tổng thống Barack Obama. Theo JCPOA, Iran đồng ý hạn chế khả năng làm giàu uranium và chương trình hạt nhân của nước này, để đổi lấy việc nới lỏng lệnh trừng phạt từ Mỹ.
Ông Trump đã rút khỏi thỏa thuận này vào năm 2018 trong nhiệm kỳ đầu tiên, gọi đây là “thỏa thuận tồi tệ nhất từ trước đến nay” và nói rằng nó đã “vẽ đường” cho Iran phát triển vũ khí hạt nhân. Ông tái áp đặt và bổ sung một số lệnh trừng phạt mới với Iran.
Hai năm sau, Iran cũng chấm dứt việc tuân thủ các điều khoản của thỏa thuận và thúc đẩy làm giàu uranium, hiện được cho đạt mức 60%. Đây là mức làm giàu uranium cao hơn nhiều so với mục đích sử dụng dân sự, nhưng chưa đạt cấp độ 90% để chế tạo vũ khí hạt nhân.
Nhiều chuyên gia hạt nhân tin rằng một thỏa thuận tương tự JCPOA là lựa chọn khả thi duy nhất để tránh việc chiến tranh tiếp diễn, theo Karen DeYoung, nhà bình luận của Washington Post.
Theo thỏa thuận này, Iran chỉ được phép làm giàu uranium ở mức tối đa 3,67% trong vòng 15 năm, phải chuyển toàn bộ lượng uranium đã làm giàu trước đó sang Nga, đồng thời bị giới hạn trong 10 năm đối với số lượng, chủng loại và địa điểm đặt các máy ly tâm dùng để làm giàu uranium.
Tại Islamabad hôm 11/4, Phó tổng thống Mỹ JD Vance dẫn đầu phái đoàn đàm phán Mỹ đã đề xuất Iran ngừng làm giàu uranium trong 20 năm, còn Tehran muốn giảm thời hạn này xuống dưới 10 năm, khiến Washington kỳ vọng hai bên sẽ chốt ở mức giữa là 15 năm.
Đổi lại, Mỹ đồng ý giải phóng một phần tài sản bị đóng băng của Iran. Đây là các khoản tiền từ những thương vụ bán dầu trước đây cho các đồng minh của Mỹ hoặc tiền Iran đã thanh toán để mua vũ khí nhưng không được bàn giao do lệnh trừng phạt của Washington.
Vị trí Iran và eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian
Để ký được JCPOA, Mỹ cùng 5 cường quốc, Liên minh châu Âu (EU) và các chuyên gia hạt nhân đã trải qua hai năm đàm phán kỹ thuật “cân não”. Nhưng lần này, Mỹ và Iran dường như đều không sẵn sàng cho quá trình thương lượng phức tạp, đòi hỏi nhiều nhượng bộ hay các cuộc đàm phán kỹ thuật kéo dài.
Chuyên gia nghiên cứu cao cấp George Perkovich, thuộc Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, nhận định rằng hiện tại chỉ cần Iran chấp nhận ký kết bất kỳ điều khoản mới nào, Nhà Trắng cũng sẽ coi đó là một thắng lợi vượt trội so với hiệp ước thời Obama, bởi đây là “lối thoát danh dự” để ông Trump tuyên bố kết thúc cuộc chiến.
Nhưng sau nhiều vòng trao đổi gián tiếp, Iran giờ đây tuyên bố làm giàu uranium là quyền không thể nhân nhượng của họ, đồng thời nêu ra điều kiện tiên quyết để đạt thỏa thuận là Mỹ phải rã băng một phần khối tài sản hàng chục tỷ USD đang bị phong tỏa ở nước ngoài.
Đây là điều ông Trump hoàn toàn không chấp nhận. Tổng thống Mỹ cho hay Iran sẽ không nhận được bất cứ khoản tiền nào trước khi chấp nhận ký thỏa thuận.
Tuy nhiên, ông Perkovich cảnh báo Washington “không thể ảo tưởng về một sự đầu hàng hoàn toàn” từ Tehran. “Người Iran chắc chắn sẽ yêu cầu những điều kiện tốt hơn trước khi đặt bút ký”, chuyên gia này nhấn mạnh.
Quan điểm ngày càng cứng rắn từ cả hai bên
Ông Trump thời gian qua liên tục thay đổi giọng điệu, khi thì đe dọa Iran sẽ phải hứng chịu các đợt không kích mới, khi lại tuyên bố rằng hai bên đang ở rất gần thỏa thuận.
Trong khi đó, phe cứng rắn của đảng Cộng hòa vẫn thúc giục Nhà Trắng lựa chọn giải pháp quân sự tối đa, tin rằng đây là cơ hội để “đánh bại hoàn toàn” Iran.
“Một khi đã khơi mào, anh phải kết thúc nó. Tôi muốn duy trì việc phong tỏa các cảng của Iran, và cuối cùng chúng ta phải hoàn thành công việc này”, thượng nghị sĩ Cộng hòa Ron Johnson nói với MS NOW vài ngày trước.
Tại Iran, Mỹ và Israel đã hạ sát nhiều quan chức cấp cao nước này, nhưng kết quả là phe cứng rắn thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) lại giành được vị thế chính trị mạnh hơn trước. Điều đó khiến khả năng nhượng bộ của họ trước các yêu cầu từ Washington càng trở nên xa vời.
Vali Nasr, nhà sử học người Iran kiêm giáo sư về nghiên cứu Trung Đông tại Đại học Johns Hopkins, cho biết trong khi các lãnh đạo trước đây của Tehran tỏ ra kiềm chế hơn, “ban lãnh đạo mới lại tin rằng sự nhẫn nhịn là lý do khiến Iran rơi vào vòng chiến sự”.
Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Nhà Trắng ngày 10/6. Ảnh: AP
Khi bế tắc đàm phán kéo dài, tiếng súng bắt đầu vang lên. Ngày 25/5, Bộ tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) phát hiện hai tàu Iran đang rải thủy lôi ở Hormuz và đã triển khai chiến đấu cơ để bắn hạ, đồng thời tấn công một trận địa tên lửa phòng không ở miền nam Iran, trong hành động được họ mô tả là “tự vệ”.
Một ngày sau, IRGC tuyên bố bắn hạ một máy bay không người lái MQ-9 Reaper của Mỹ bị cáo buộc “xâm phạm không phận Iran”. Lực lượng này cũng nói rằng đã nhắm bắn một tiêm kích tàng hình F-35 Mỹ, buộc nó phải rời khỏi vùng trời Iran.
Kể từ đó, những lần giao tranh, tập kích đáp trả lẫn nhau gia tăng cả về tần suất lẫn quy mô, trong đó sự kiện đáng chú ý nhất là vụ trực thăng vũ trang Apache của Mỹ rơi gần eo biển Hormuz. Mỹ cáo buộc UAV Iran đã “bắn rơi” trực thăng này và không kích các mục tiêu quân sự gần eo biển Hormuz.
IRGC ngày 10/6 đáp trả bằng cách phóng tên lửa, UAV tấn công loạt căn cứ Mỹ ở Kuwait, Bahrain và Jordan. Vài giờ sau, ông Trump đăng bài trên mạng xã hội, phàn nàn về việc Iran kéo dài đàm phán thỏa thuận quá lâu và cảnh báo họ sẽ phải “trả giá” vì điều đó.
Tuy nhiên, Iran tỏ ra không nhượng bộ và yêu cầu Mỹ rút toàn bộ lực lượng khỏi Trung Đông. Tehran tuyên bố “sẵn sàng đáp trả” mọi hành động tấn công hay lời đe dọa từ Mỹ.
Chiều tối 10/6, CENTCOM tiếp tục tấn công nhiều mục tiêu ở Iran theo lệnh của ông Trump. Quân đội Iran cũng lập tức tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz, cảnh báo nhắm mục tiêu tất cả tàu thuyền cố tình vượt qua khu vực.
Sau hơn hai tháng ngừng bắn, căng thẳng giữa Mỹ và Israel đã leo lên nấc thang đáng lo ngại, song giới quan sát nhận định một cuộc xung đột toàn diện chưa có nguy cơ bùng phát ngay lập tức. Ông Trump cho biết cuộc không kích của Mỹ dừng lại sau vài giờ theo yêu cầu từ các lãnh đạo Iran, nhưng cảnh báo sẽ nối lại vào ngày mai nếu hai bên không đạt được thỏa thuận.
Nhưng truyền thông nhà nước Iran lập tức bác bỏ, nói rằng các lãnh đạo nước này không có liên hệ trực tiếp nào với ông Trump. IRGC cũng tuyên bố đáp trả quyết liệt bằng hai đợt tập kích nhằm vào “18 mục tiêu quan trọng của lục quân Mỹ” tại căn cứ không quân Ali Al-Salem và Ahmad Al-Jaber ở Kuwait, cũng như tấn công sân bay quân sự Sheikh Isa tại Bahrain.
UAV Iran cũng đã nhằm vào ăng-ten liên lạc và radar thuộc hệ thống phòng không Patriot tại khu vực đóng quân của Hạm đội 5 hải quân Mỹ ở Bahrain.
Tên lửa khai hỏa trong cuộc tập trận giữa Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran và hải quân Iran ngày 17/2. Ảnh: AFP
Trước một Iran tỏ ra kiên định với lập trường cứng rắn như vậy, Mark Kimmitt, cựu trợ lý ngoại trưởng Mỹ, cho rằng nỗi giận dữ về thế bế tắc ngoại giao là động lực thúc đẩy Mỹ nối lại chiến dịch không kích Iran, hơn là do các hành động quân sự từ Tehran.
“Tổng thống Trump có vẻ đã sử dụng ngôn từ hơi thiếu tế nhị khi cho rằng người Iran đang coi Mỹ ‘như kẻ ngốc’ bằng cách kéo dài đàm phán. Sự kiên nhẫn là một trong những công cụ mạnh nhất của họ”, ông Kimmitt nói. “Việc đối phó với sự kiên nhẫn đó bằng các đòn hỏa lực và tối hậu thư sẽ không mang lại hiệu quả như mong đợi”.
Thanh Tâm (Theo Washington Post, Al Jazeera)
