Xung đột Trung Đông diễn biến khó lường

Hôm qua, Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) thông báo đã phóng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) tấn công Israel cũng như căn cứ quân sự Mỹ tại các nước vùng Vịnh như Kuwait, Jordan và Bahrain, theo AFP. Trong đó, hỏa hoạn bùng phát tại sân bay quốc tế Kuwait sau khi một UAV rơi xuống bể chứa nhiên liệu. Ả Rập Xê Út thì cho biết đã ngăn chặn ít nhất 4 UAV vào rạng sáng. Về phần mình, Israel tiếp tục không kích lực lượng Hezbollah tại Li Băng và tuyên bố sẽ kiểm soát miền nam nước này.

Tuyên bố mâu thuẫn

Chiến sự tiếp diễn bất chấp sự xuất hiện những tín hiệu ngoại giao trong vài ngày qua. Rạng sáng qua (giờ VN), Tổng thống Mỹ Donald Trump tái khẳng định Mỹ đang đàm phán với Iran với các quan chức chủ chốt tham gia là Phó tổng thống JD Vance và Ngoại trưởng Marco Rubio. Nhà lãnh đạo tuyên bố Mỹ “đã giành chiến thắng” và Iran muốn đạt thỏa thuận do không còn hải quân lẫn không quân. Ông cũng nói Iran đã gửi một “món quà rất lớn” cho Mỹ liên quan đến dầu khí nhưng không nêu cụ thể.

Đáp lại, trung tá Ebrahim Zolfaghari, người phát ngôn Bộ Chỉ huy trung tâm Khatam Al-Anbiya của quân đội Iran, tuyên bố không hề có cuộc đàm phán nào và phía Mỹ “đang tự tưởng tượng”. “Đừng ngụy trang thất bại của các ông thành một thỏa thuận. Kỷ nguyên của những lời hứa suông đã kết thúc. Liệu những xung đột nội bộ của các ông đã đến mức các ông phải tự đàm phán với chính mình? Những người như chúng tôi sẽ không bao giờ thỏa hiệp với những người như các ông. Không phải bây giờ và sẽ không bao giờ”, ông Zolfaghari tuyên bố.

Tuyên bố nói trên được đưa ra ngay sau khi chính quyền Tổng thống Trump được cho là đã gửi kế hoạch ngừng bắn 15 điểm cho Iran thông qua Pakistan, theo tờ The New York Times. Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif nói Islamabad sẵn sàng tạo điều kiện cho cuộc đối thoại ý nghĩa và mang tính quyết định để chấm dứt chiến sự. Các nhà đàm phán từ Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập cũng được cho là đang thúc đẩy nỗ lực sắp xếp cuộc gặp giữa Mỹ và Iran trong 48 giờ tới, dù quan điểm của hai bên vẫn còn cách rất xa.

Theo phân tích của The Guardian, kế hoạch 15 điểm mà ông Trump đề cập có thể chỉ là bản cũ từ năm 2025, từng được Mỹ đưa ra ngay trước khi đàm phán sụp đổ do Israel không kích các cơ sở hạt nhân Iran vào tháng 6.2025. Kế hoạch đó bao gồm nhiều nội dung mà Iran khó chấp nhận như chỉ dỡ bỏ một phần trừng phạt, hạn chế cách nước này sử dụng tiền được giải phóng từ trừng phạt, xuất toàn bộ uranium ra khỏi Iran… Hơn nữa, sau các vòng đàm phán hồi đầu năm nay, chương trình hạt nhân Iran đã bị thiệt hại nặng do Mỹ ném bom, làm thay đổi bối cảnh so với năm 2025. Điều này cho thấy hoặc là Mỹ đang thiếu nghiêm túc về kế hoạch đàm phán, hoặc Nhà Trắng đang cố tạo ấn tượng là đã đạt tiến triển nhiều hơn so với thực tế.

Khác biệt quan điểm

Tờ The Wall Street Journal hôm qua dẫn nguồn thạo tin cho biết những thông điệp đầu tiên trong đợt đối thoại ngoại giao mới đã được chuyển qua các bên trung gian tại Trung Đông vào cuối tuần trước, trong khi Mỹ và Iran không liên lạc trực tiếp.

Với việc củng cố quyền lực trong bộ máy điều hành đất nước, IRGC đã đưa ra những điều kiện rất cao để khôi phục đàm phán thỏa thuận chấm dứt chiến sự. Theo đó, lực lượng này yêu cầu đóng toàn bộ căn cứ Mỹ tại vùng Vịnh và bồi thường cho việc tấn công Iran; thiết lập trật tự mới tại eo biển Hormuz để Iran thu phí tàu thuyền qua lại; đảm bảo chiến sự không tái bùng phát và Israel ngừng tấn công Hezbollah; dỡ toàn bộ cấm vận Iran; cho phép Iran giữ chương trình tên lửa và không đàm phán giới hạn. Một quan chức Mỹ gọi những điều kiện này là nực cười và phi thực tế. Trong khi đó, một số quan chức khác đánh giá những yêu sách của Tehran khiến việc đạt thỏa thuận trở nên khó khăn hơn trước khi xung đột bắt đầu.

Giới quan sát nhấn mạnh bất chấp những tín hiệu ngoại giao, xung đột vẫn tiếp diễn ở nhiều mặt trận khác không liên quan năng lượng, và việc Mỹ tăng quân đến khu vực cho thấy nước này đang duy trì áp lực tối đa song song với ngoại giao. Do đó, triển vọng hòa bình thực sự vẫn phụ thuộc vào việc hai bên có thu hẹp khoảng cách lập trường hay không. Hiện tại, đa số ý kiến nghiêng về kịch bản căng thẳng kéo dài hơn là đột phá nhanh chóng. Ông Danny Citrinowicz, chuyên gia về Iran tại Viện Nghiên cứu an ninh quốc gia (INSS, trụ sở ở Israel), nhận định khoảng cách giữa lập trường hai bên quá lớn nên khó đạt thỏa thuận. Theo ông, để có tiến triển thực sự, Mỹ và Israel hoặc phải chấp nhận nhượng bộ lớn, hoặc phải thay đổi hoàn toàn chế độ Tehran vì hiện tại Iran không có ý định đầu hàng.