Nếu muốn ngừng bắn, Mỹ – Iran sẽ phải hạ thấp kỳ vọng và lịch sử cho thấy họ vẫn biết cách tìm lối thoát khi cái giá của xung đột trở nên quá đắt đỏ.
Các nhà trung gian đàm phán từ Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Pakistan đang thúc đẩy một cuộc gặp giữa phái đoàn Mỹ – Iran ngay trong tuần này để thảo luận về cách chấm dứt cuộc xung đột đang gây chao đảo Trung Đông cũng như toàn cầu.
Các nguồn tin cho biết Mỹ đã gửi bản đề xuất ngừng bắn 15 điểm tới Iran. Văn kiện chưa được công khai, song kênh truyền hình Channel 12 của Israel đã công bố những gì họ cho là các thành phần trong bản kế hoạch với nhiều đề xuất trùng khớp với những yêu cầu mà chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump từng đề cập trước đây.
Người đàn ông đứng giữa đống đổ nát sau một cuộc không kích tại thủ đô Tehran, Iran, hôm 12/3. Ảnh: Reuters
Theo đó, Mỹ muốn một lệnh ngừng bắn trong 30 ngày. Iran phải phá hủy các cơ sở hạt nhân tại Natanz, Isfahan và Fordow, đồng thời cam kết vĩnh viễn không phát triển vũ khí hạt nhân. Washington cũng yêu cầu Tehran bàn giao số uranium đã làm giàu cho Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), đồng ý để IAEA giám sát toàn bộ hạ tầng hạt nhân còn lại và không được tiếp tục làm giàu uranium.
Iran phải hạn chế tầm bắn và số lượng tên lửa, chấm dứt hỗ trợ các nhóm dân quân trong khu vực, ngừng tấn công vào cơ sở hạ tầng năng lượng ở vùng Vịnh và quan trọng hơn cả là mở lại eo biển Hormuz.
Đổi lại, Tehran sẽ được dỡ bỏ mọi lệnh trừng phạt, đồng thời cơ chế của Liên Hợp Quốc cho phép tái áp đặt các lệnh trừng phạt với nước này cũng được xóa bỏ. Mỹ cam kết hỗ trợ việc sản xuất điện tại nhà máy hạt nhân dân sự Bushehr của Iran.
Về phía Iran, dù Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đã tuyên bố rõ ràng rằng họ không muốn đàm phán với Mỹ, Tehran vẫn có những điều kiện riêng cho hòa bình. Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian hôm 11/3 đã nêu ra các điều khoản chấm dứt giao tranh của nước này.
“Cách duy nhất để chấm dứt cuộc chiến là công nhận các quyền hợp pháp của Iran, bồi thường thiệt hại và có những đảm bảo quốc tế vững chắc chống lại những hành vi gây hấn trong tương lai”, ông Pezeshkian viết trên mạng xã hội X.
Iran cũng muốn dỡ bỏ mọi lệnh trừng phạt mà họ đang phải chịu. Ngoài ra, Press TV, kênh truyền thông bằng tiếng Anh của truyền hình nhà nước Iran, cho hay Tehran còn đang tìm cách đóng cửa tất cả căn cứ quân sự Mỹ trong khu vực, đồng thời thiết lập một cơ chế pháp lý mới để kiểm soát việc lưu thông qua eo biển Hormuz nhằm chính thức hóa thẩm quyền của họ đối với tuyến hàng hải quan trọng này.
Theo giới chuyên gia, cả hai bên đều đang đưa ra những yêu cầu tối đa, vượt xa những gì họ từng thảo luận trước xung đột, dù ngay cả khi đó, họ cũng không tìm được tiếng nói chung. Vì vậy, các cuộc đàm phán tương lai nếu có thể diễn ra cũng sẽ vô cùng khó khăn.
Mặt khác, nguy cơ leo thang cũng đang cận kề. Tổng thống Trump đã ra lệnh điều hàng nghìn lính dù và lính thủy quân lục chiến đến khu vực. Trong khi đó, Ali Akbar Ahmadian, đại diện của Lãnh tụ Tối cao Iran trong Hội đồng Quốc phòng, tuyên bố binh sĩ nước này đã được rèn luyện hơn 20 năm qua để “chờ lính Mỹ đến”.
Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad-Bagher Ghalibaf cảnh báo nước này đã phát hiện kế hoạch đánh chiếm một hòn đảo của họ và đe dọa sẽ phá hủy cơ sở hạ tầng thiết yếu của bất kỳ quốc gia Arab nào hỗ trợ hành động đó.
Cơ hội mong manh
Dù vậy, giới phân tích cho rằng vẫn còn một khe cửa hẹp để hai bên đạt được thỏa thuận. Nếu cả Mỹ và Iran đều nhận thấy cái giá của cuộc chiến đang trở nên quá sức chịu đựng, họ có thể ký kết một thỏa thuận rút gọn nhằm nhanh chóng chấm dứt giao tranh, tạm gác lại những vấn đề nan giải nhất.
“Mỹ có thể tiếp tục khẳng định rằng họ phải đạt được mọi mục tiêu. Nhưng cũng có khả năng hai bên sẽ thống nhất với một lệnh ngừng bắn tối giản hơn, trước khi tiến hành các bước đàm phán tiếp theo nhằm giải quyết chương trình nghị sự đầy đủ”, Michael Singh, cựu giám đốc Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ về Trung Đông, hiện công tác tại Viện Washington, nhận xét.
Một con đường dẫn đến thỏa thuận ngừng bắn là quay lại với những ý tưởng mà hai bên từng đưa ra trong các cuộc đàm phán hồi tháng hai, như Iran dừng làm giàu uranium trong vài năm và thiết lập một hiệp ước không tấn công các nước trong khu vực, đổi lại họ được dỡ bỏ dần các lệnh trừng phạt sau khi khôi phục lưu thông tự do qua eo biển Hormuz.
Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Nhà Trắng hôm 24/3. Ảnh: AP
Sau khi ngừng bắn, hai bên sẽ tiếp tục đàm phán tìm giải pháp cho những vấn đề lớn hơn. Mỹ cho rằng kho dự trữ uranium làm giàu 60% của Iran cần phải được xử lý như một phần của thỏa thuận ngừng bắn, song Tehran có thể muốn giữ lại số vật liệu đó để làm đòn bẩy chống lại sức ép từ bên ngoài.
Các vấn đề về thanh sát, quyền làm giàu uranium trong tương lai của Iran và việc dỡ bỏ những lệnh trừng phạt còn lại đều sẽ phải xử lý ở giai đoạn sau.
“Rất khó xác định lập trường của ban lãnh đạo Iran hiện nay. Điều rõ ràng là họ quan tâm đến một lệnh ngừng bắn, nhưng không phải bằng mọi giá”, Raz Zimmt, giám đốc chương trình Iran tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, nhận định.
Zimmt cho rằng ít nhất Iran sẽ muốn được đảm bảo rằng Mỹ hoặc Israel sẽ không thực hiện thêm bất kỳ cuộc tấn công nào nữa, nhưng mọi thứ “cuối cùng vẫn phụ thuộc vào Tổng thống Trump và việc liệu ông có sẵn sàng ngừng bắn để đổi lấy thỏa thuận mở lại eo biển hay không”.
WSJ ngày 26/3 dẫn các nguồn thạo tin ở Nhà Trắng cho biết ông Trump gần đây nói với các trợ lý rằng ông muốn tránh một cuộc chiến kéo dài ở Iran và hy vọng sẽ chấm dứt xung đột trong vài tuần tới.
Tổng thống Mỹ cũng hối thúc các cố vấn bám sát thời gian 4-6 tuần mà ông đã vạch ra cho cuộc chiến. Ông hy vọng chiến sự sẽ chấm dứt trước khi ông tới thăm Trung Quốc vào tháng 5.
Trong lịch sử, Mỹ và Iran từng có tiền lệ thúc đẩy đàm phán thành công bất chấp những yêu sách tưởng chừng không thể dung hòa, bằng cách âm thầm gác lại những điểm gây tranh cãi gay gắt nhất.
Ví dụ, thỏa thuận hạt nhân JCPOA ký năm 2015 dưới thời chính quyền Barack Obama đã tạo ra một “khoảng lặng” trong mối quan hệ căng thẳng giữa Mỹ và Iran. Thay vì buộc Iran từ bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân, điều Tehran không bao giờ chấp nhận, chính quyền Obama đã chọn cách đóng băng nó lâu dài. Trước đó, Mỹ luôn giữ lập trường cứng rắn rằng Iran không được phép làm giàu uranium dù ở tỷ lệ nào. Tuy nhiên, thỏa thuận 2015 lại đồng ý để Iran tiếp tục làm giàu uranium dưới ngưỡng nhất định.
Và để đạt được thỏa thuận, các nhà đàm phán Mỹ đã chọn lờ đi các vấn đề hóc búa khác, đặc biệt là nỗ lực kiềm chế chương trình tên lửa đạn đạo của Iran.
Iran suốt nhiều năm qua đã đòi bồi thường vì chính quyền Tổng thống Trump rút khỏi thỏa thuận JCPOA vào năm 2018, nhưng họ chấp nhận gác lại yêu cầu sau khi chính quyền tổng thống Joe Biden mở lại các cuộc đàm phán vào năm 2021 để khôi phục hiệp định.
Iran cũng không đưa vào bàn đàm phán yêu cầu lâu nay về việc ông Trump phải bị xét xử vì đã ra lệnh hạ sát tướng Qassem Soleimani, quan chức quân sự quyền lực bậc nhất nước này, hồi năm 2020 tại Iraq.
Các cuộc đàm phán cuối cùng thất bại, song rõ ràng là việc tạm gác lại những yêu sách bất khả thi đã giúp tiến trình này được diễn ra.
Khói bốc lên từ một địa điểm bị không kích ở thủ đô Tehran, Iran, ngày 3/3. Ảnh: AFP
Daniel Shapiro, cựu đại sứ Mỹ tại Israel, hiện là chuyên gia cấp cao tại Hội đồng Đại Tây Dương, nhận định Mỹ đang chịu áp lực lớn từ Arab Saudi và Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) để giải quyết dứt điểm mối đe dọa quân sự từ Iran, nhất là khi cuộc chiến đã tạo ra một thế hệ lãnh đạo mới thuộc phe cứng rắn đang nung nấu ý định trả đũa ở Tehran.
Song Shapiro cho rằng sau nhiều tuần xung đột, Mỹ có thể phải chấp nhận thực tế rằng họ không thể buộc Iran đầu hàng. “Hai nước nhiều khả năng sẽ đi đến một thỏa thuận mà mỗi bên đều được đáp ứng phần nào yêu sách của mình”, ông cho hay.
Theo Shapiro, thỏa thuận có thể hướng tới mục tiêu quan trọng nhất hiện tại là chấm dứt giao tranh và mở lại eo biển Hormuz. Những vấn đề như phương án xử lý kho vật liệu hạt nhân Iran có thể được đàm phán sau. Các nội dung khác, như chương trình tên lửa hay việc Iran hỗ trợ các nhóm dân quân khu vực, có thể được bỏ ngỏ vô thời hạn.
Một thỏa thuận như vậy có thể mang lại hòa bình, dù mong manh.
“Các cuộc chiến thường kết thúc trong hỗn loạn”, Shapiro nói. “Nếu nỗi đau đủ lớn để bạn không mong gì khác ngoài việc mọi thứ chấm dứt, bạn có thể kết thúc bằng một thỏa thuận thỏa hiệp nửa vời”.
Vũ Hoàng (Theo WSJ, Al Jazeera, AFP)
