Học sinh lớp 9 ở TP.HCM tham dự ngày hội “Tự tin vào lớp 10” do báo Tuổi Trẻ tổ chức cuối tháng 3-2026 – Ảnh: THANH HIỆP
Việc duy trì thể trạng tốt và tinh thần ổn định không chỉ giúp tăng hiệu quả ôn tập mà còn hạn chế nguy cơ kiệt sức trước ngày thi, giúp học sinh bước vào kỳ thi lớp 10 với sự chủ động và tự tin cần thiết.
Tuổi Trẻ có cuộc trò chuyện với ThS tâm lý Trần Thị Thanh Trà, giảng viên Trường đại học Mở TP.HCM, về chủ đề này.
Áp lực và động lực
* Thưa bà, đâu là ranh giới giữa áp lực giúp học sinh có động lực học tập và áp lực gây hại đến sức khỏe tinh thần?
– Áp lực và động lực học tập có mối liên hệ khá chặt chẽ nhưng không phải áp lực càng nhiều thì động lực càng cao. Một mức áp lực vừa phải có thể giúp học sinh ý thức rõ mục tiêu, tập trung hơn, chủ động hơn trong việc học và duy trì nỗ lực trong một giai đoạn nhất định. Khi đó, áp lực đóng vai trò như một lực thúc đẩy. Các em biết mình cần cố gắng, biết sắp xếp thời gian và vẫn cảm thấy bản thân có khả năng kiểm soát tình hình.
Tuy nhiên, áp lực vượt quá khả năng chịu đựng và thích nghi của học sinh không còn tạo động lực nữa mà bắt đầu gây hại đến tinh thần. Nếu kéo dài, áp lực quá mức có thể ảnh hưởng rõ đến giấc ngủ, cảm xúc, sự tự tin, khả năng tập trung và cả sức khỏe thể chất. Ranh giới giữa áp lực có lợi và áp lực có hại nằm ở chỗ nó còn giúp học sinh vận hành tốt hơn hay đã bắt đầu làm các em suy sụp.
* Phụ huynh nên đồng hành với con như thế nào trong giai đoạn ôn thi?
– Cha mẹ cần chuyển từ vị trí “giám sát – thúc ép” sang “đồng hành – điều tiết”. Học sinh lớp 9 đang ở giai đoạn rất nhạy cảm về cảm xúc. Các em cần thấy gia đình là nơi an toàn để trở về chứ không phải nơi liên tục nhắc nhở, kiểm tra hay đánh giá thành tích. Khi trẻ cảm thấy luôn bị theo dõi hoặc bị đo bằng điểm số, áp lực tâm lý thường tăng lên rất nhanh.
Phụ huynh nên giúp con ổn định nhịp sinh hoạt, chia nhỏ mục tiêu học tập và ghi nhận nỗ lực cụ thể của con thay vì chỉ quan tâm đến kết quả, giúp con duy trì trạng thái học tập ổn định và bền vững.
Thứ con cần không chỉ là kế hoạch ôn thi mà còn là cảm giác được thấu hiểu. Sự hiện diện bình tĩnh, lắng nghe và không phán xét của cha mẹ chính là yếu tố bảo vệ rất quan trọng đối với sức khỏe tinh thần của con.
Thay vì nói: “Hôm nay ba mẹ thấy con chẳng học hành gì cả”, có thể chuyển thành: “Hôm nay con đang vướng chỗ nào để ba mẹ hỗ trợ?”; thay vì “Con học kiểu này thì thi sao nổi”, có thể nói: “Ba mẹ thấy con đang hơi mệt, mình cùng xem lại cách học để hiệu quả hơn nhé”.
Hoặc thay vì “Bạn khác làm được, sao con không làm được?”, có thể nói: “Mỗi bạn có một nhịp học khác nhau, điều quan trọng là con đang cố gắng và tiến bộ từng bước”… Những thay đổi nhỏ trong cách nói sẽ giúp trẻ cảm thấy được thấu hiểu và nâng đỡ, từ đó hợp tác và ổn định tâm lý.
Chăm sóc sức khỏe tinh thần mùa thi không phải là làm cho học sinh hết áp lực hoàn toàn mà là giữ áp lực ở mức các em còn có thể thích nghi và vận hành tốt.
ThS tâm lý Trần Thị Thanh Trà
Giải tỏa căng thẳng
* Theo bà, học sinh có thể áp dụng những cách nào để giải tỏa căng thẳng?
– Các em có thể bắt đầu từ những việc rất đơn giản như chia nhỏ việc học theo từng chặng ngắn, có nghỉ xen kẽ, giúp não đỡ quá tải và tạo cảm giác “mình làm được”. Hãy điều hòa cơ thể khi căng thẳng, chẳng hạn thở chậm, đi lại nhẹ, vươn vai hoặc rời bàn học vài phút khi thấy đầu óc bắt đầu bí bách, giảm bớt tự gây áp lực bằng suy nghĩ cực đoan.
Nhiều em càng gần thi càng tự nói với mình những câu như “mình chắc chắn không kịp”, “mình sẽ trượt mất”, trong khi cách nghĩ có ích hơn là: “mình đang lo, nhưng mình vẫn có thể làm từng phần một”. Đây là một kỹ năng tự điều chỉnh nhận thức rất quan trọng.
Cũng cần lưu ý đến những yếu tố tưởng nhỏ nhưng ảnh hưởng rất lớn đến tâm trạng và khả năng học như giấc ngủ, vận động và thời gian dùng điện thoại.
* Cần làm gì để hỗ trợ học sinh ổn định tâm lý trong những tuần cận kề kỳ thi?
– Trong những tuần cận kề kỳ thi, nhà trường và giáo viên cần giảm bớt cảm giác quá tải cho học sinh, tổ chức ôn tập có trọng tâm, hạn chế tạo thêm căng thẳng bằng những thông điệp quá nhấn mạnh tính quyết định hay mức độ khốc liệt của kỳ thi.
Một tuần trước kỳ thi không còn là lúc học sinh cố gắng dồn ép mà nên củng cố những phần trọng tâm, rà lại lỗi thường gặp và giữ nhịp sinh hoạt ổn định, ưu tiên ngủ đủ, ăn uống điều độ, hạn chế học quá khuya và tránh tự làm mình hoảng hơn bằng cách so sánh với bạn bè.
Đêm trước ngày thi không nên cố học thêm cho nhớ, hãy để cơ thể và não bộ được nghỉ ngơi, chỉ nên xem lại ngắn gọn, chuẩn bị đầy đủ đồ dùng cần thiết, đi ngủ sớm và giữ tâm lý rằng mình không cần làm hoàn hảo mà chỉ cần bình tĩnh để thể hiện đúng năng lực của mình.
Đừng xem nhẹ nhu cầu nghỉ ngơi, phục hồi của con
Nhiều phụ huynh biến việc ôn thi thành trạng thái căng thẳng liên tục, nhắc đến kỳ thi với tần suất quá dày, dùng những câu tưởng là động viên nhưng thực chất lại làm tăng áp lực như: “Chỉ còn một cơ hội này thôi”, “Ráng lên, không đậu là rất mệt”, hoặc xem nhẹ nhu cầu nghỉ ngơi và phục hồi của con.
Không ít người cho rằng càng gần thi càng phải học tối đa nên hạn chế gần như hoàn toàn việc vận động, thư giãn, giải trí hay nghỉ ngắn, thậm chí xem nhẹ những tín hiệu stress của trẻ. Khi con mất ngủ, đau đầu, đau bụng, dễ cáu, hay khóc, học không vào, nhiều cha mẹ vẫn nghĩ đó chỉ là “làm quá”, “yếu đuối” hay “ai đi thi mà chẳng thế”. Thực ra đó có thể là những dấu hiệu cho thấy trẻ đang quá tải tâm lý.
Học sinh đặt câu hỏi tại ngày hội “Tự tin vào lớp 10”, trong đó cón hiều nội dung liên quan đến giải tỏa áp lực tâm lý mùa thi – Ảnh: QUANG ĐỊNH
Văn hóa đi thi “lành mạnh”
Theo ThS Trần Thị Thanh Trà, áp lực mùa thi không chỉ nằm trong đầu học sinh mà thường lan qua cả hệ sinh thái xung quanh các em. Trong tâm lý học, cảm xúc có thể “lây” qua bầu không khí gia đình và lớp học. Vì vậy, chăm sóc sức khỏe tinh thần mùa thi không chỉ là giúp học sinh bớt lo mà còn là giúp người lớn biết giữ nhịp cảm xúc của chính mình.
Với nhà trường, ngoài việc dạy kiến thức rất cần dạy cho học sinh một “văn hóa đi thi lành mạnh”: biết chuẩn bị, biết căng thẳng vừa phải và biết tự điều chỉnh khi hoảng. Một ngôi trường hỗ trợ tốt không phải là nơi làm học sinh sợ kỳ thi hơn mà là nơi giúp các em thấy: “Đây là một thử thách lớn nhưng mình có cách để đi qua”, không để các em ôn thi trong cảm giác như đang tham gia một “game show sinh tồn”.
Với gia đình, cần tạo cho con một khoảng thời gian được “thở” về mặt tinh thần sau mỗi ngày học. Nhiều phụ huynh rất thương con nhưng vô tình biến cả ngôi nhà thành trung tâm điều hành kỳ thi: hỏi tiến độ, hỏi điểm, hỏi đề, hỏi bạn học tới đâu mà quên mất rằng sau nhiều giờ học căng thẳng, trẻ cũng cần có lúc được trở về nhà mà không phải tiếp tục chứng minh mình đang cố gắng đến đâu.
“Đôi khi một bữa cơm bình thường, một cuộc trò chuyện không xoay quanh điểm số lại có giá trị điều hòa cảm xúc hơn rất nhiều lời dặn dò. Với chính các em học sinh, một kỹ năng rất quan trọng là phân biệt giữa “đang cố gắng” và “đang tự gây áp lực quá mức”. Mùa thi cần sự nỗ lực nhưng cũng cần sự tử tế với chính mình”, ThS Thanh Trà nhấn mạnh.
