Sách De Saïgon à Tourane (1926) thông tin về Đà Lạt, cho biết đây là địa danh nghỉ dưỡng, săn bắn trên cao nguyên Lang Biang với du khách chủ yếu từ Sài Gòn. Còn dân gian thì truyền tụng “Vui lòng ngắm cảnh thiên nhiên/Chơi miền Đà Lạt là tiên trên trần”.
“Nước tràn Cam Ly đá khoe mình”
Nói đến Đà Lạt, không thể không nhắc tới công lao của bác sĩ người Pháp Yersin đã có công tìm ra địa điểm nghỉ dưỡng này năm 1893, và sau đó chính quyền thực dân tiến hành xây dựng nên thành phố trên cao nguyên Lang Biang. Quá trình tạo dựng Đà Lạt buổi ban đầu được A.Baudrit thuật lại trong Sự ra đời của Đà Lạt (Indochine số 180, 10.2.1944).
Trải nghiệm thăm Đà Lạt, P.Munier đã chia sẻ trong bài Đà Lạt (Indochine số 28, 13.3.1941). Đà Lạt trong mắt Munier ấn tượng với chất thực vật bao trùm khi ông xem đây trước hết là xứ sở của hoa “không nhà nào không trồng hoa quanh nhà; người ta làm hàng rào bằng hoa hồng”. Thành phố này còn là xứ sở của thông với những cánh rừng thông bạt ngàn. Chưa hết, “Đà Lạt còn là xứ sở của rau. Có nhiều cách ăn thỏa thích rau ở đây: ăn bằng mắt, bằng tai, bằng mũi và những giác quan đó không ngăn cản người ta ăn thỏa thích rau bằng miệng. Ngoài ra ở Đà Lạt còn có nhiều thứ cây trái khác ăn ngon”. Cảm nhận của Munier phù hợp với thông tin của sách Guide pratique, renseignements et adresses. Saïgon khi ấn phẩm này cho hay Đà Lạt nổi tiếng với rau củ và hoa lá phong phú, cùng khí hậu ôn hòa mang đến cho du khách châu Âu cảm giác như đang ở quê nhà.
Nhà ga Đà Lạt
ẢNH: TRẦN ĐÌNH BA
Cảnh du lịch mùa cao điểm hiện nay ở Đà Lạt, khoản lưu trú là đáng phải quan tâm khi đa số các khách sạn “cháy phòng”. Nhưng ngay ở thời điểm thập niên 1930, Trần Hữu Tư lên đây chơi, đã lưu ý 2 điểm bất tiện không thể bỏ qua. Thứ nhất, dù Đà Lạt đẹp, khí hậu ôn hòa nhưng tháng 3 – 8 hay gặp cảnh mưa, do đó du khách lên chơi nhớ chọn khung thời gian hợp lý “để tránh cho khỏi bị cái cảnh nằm queo trong phòng mà than: Võ [vũ] vô thiết tõa [tỏa] năng lưu khách!”. Và từ tháng giêng đến tháng 3, quan lại, công chức Tây, ta đổ về Đà Lạt nghỉ mát, nên “lên Đà Lạt [Đà Lạt] lúc nầy [này]thường thường phải chịu bơ vơ vì hết phòng cho mướn”.
Khí hậu Đà Lạt, 16 giờ đã sương mù, đến tối cả thành phố chìm trong màn sương dày là cảm nhận của Trần Hữu Tư. “Trời đông tuyết đổ khắp Đà thành/Lạnh lẽo đêm trường khách uốn khoanh” là ghi nhận của ông về thời tiết xứ sở ngàn hoa. Thác Cam Ly, một địa điểm tham quan cách Đà Lạt 2 km, được ông Tư tham quan, “đến nơi, ngó vào cảnh nào cũng xinh cũng đẹp. Trên các gò nỗng, mọc đầy những tùng thông, chung quanh là núi non bao phủ, hòn thấp hòn cao. Đường đi thì lên xuống, quanh co, chập chồng nhiều bực […]. Nguồn nước ở bên núi Lâm Biên [Lâm Viên] chảy qua, đổ xuống gặp nhiều lớp đá, tiếng dội ầm ầm, nước tung trắng xóa”. Thiên nhiên, cảnh sắc gây nên thi hứng, từ đó mà mấy câu thơ sau được ra đời: “Mây tỏa Lâm Biên trời ẩn bóng/Nước tràn Cam Ly đá khoe mình/Rừng thông man mác phơi màu biếc/Đãnh [đỉnh]núi chơi vơi rạng sắc huỳnh”.
Thác Cam Ly xưa
Ảnh: T.L
“Trung tâm dã ngoại lý tưởng”
Sách Guide pratique, renseignements et adresses. Saïgon cung cấp thông tin về các loại hình giải trí ở Đà Lạt, đó là tennis, golf, săn bắn, câu cá, đi bộ… Điều này phù hợp với cảm nhận của Munier khi ông thống kê một số môn thể thao ở Đà Lạt như đua thuyền, quần vợt, golf chín lỗ. Tuy nhiên, quần vợt là môn thể thao phổ biến hơn cả. Và vẫn theo tác giả bài Đà Lạt, “trên hết, Đà Lạt là một trung tâm dã ngoại lý tưởng” khi có nhiều địa điểm tham quan ấn tượng có thể kể đến như thác Cam Ly, thác Ankroet, thác Liên Khương, rừng tình yêu (Thung lũng Tình yêu), hồ Than Thở, thác Pongour “một thác nước lớn nằm giữa một khung cảnh hoang dã rộng lớn”.
Qua con mắt du khách Việt, ông Tư thấy rằng ở thành phố này ngoài những biệt thự và lâu đài của tư nhân rất đẹp, một số công trình khác có thể xem là điểm nhấn “cũng đáng cho là nguy nga lộng lẫy, như là: Lang Bian-Palace, Grand Hôtel de Dalat, nhà chợ cất theo lối La Mã (style Romain), nhà ga xe lửa kiến trúc theo kiểu tối tân, tuy nhỏ hơn nhà ga Hà Nội, song kiểu vỡ tốt đẹp hơn nhiều. Dinh quan Khâm sứ cất trên một cái nổng cao gần chợ, tại đây có trồng nhiều thứ kỳ hoa dị thảo và có đủ các thứ bông Âu châu, thứ nào cũng tốt cũng đẹp”, theo Hải Long du ký.
Với Đà Lạt, Quách Tấn lưu giữ kỷ niệm trong Hồi ký Quách Tấn. Trong thời gian làm việc tại tòa sứ Đồng Nai Thượng đóng ở Đà Lạt đầu thập niên 1930, gia đình Quách Tấn từng đón tiếp nhà báo Hồng Tiêu, Chủ bút báo Sài Gòn, lên đây nghỉ mát. Cũng dịp ấy, Tản Đà có thư đến Quách Tấn hẹn ngày lên Đà Lạt chơi. Gia đình họ Quách chuẩn bị cả rượu và đồ nhắm sẵn sàng đón nhà thơ. Hiềm nỗi, Tản Đà vốn tính thi sĩ, đã mua vé tàu vào Huế để đi ô tô vào Nha Trang rồi đáp tàu hỏa lên Đà Lạt. Ấy nhưng trong lúc đợi tàu lại gặp bạn cũ, hai người làm vài ve rượu ở nhà ga đến nỗi lỡ luôn giờ tàu chạy nên đành lỗi hẹn với đất Lang Biang. (còn tiếp)
