Chùa Phúc Lâm đang được xây dựng ở Hoa Lâm Viên – Ảnh: T.ĐIỂU
Câu chuyện về hành cung Hoa Lâm Viên này được các nhà sử học, khảo cổ học bàn luận trong tọa đàm khoa học “Hoa Lâm Viên – Hành cung thời Lý: Giá trị di sản và định hướng trong phát triển công nghiệp văn hóa hiện nay” do Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội, Hội Khoa học lịch sử thành phố Hà Nội phối hợp với Ban quản lý Di tích Hoa Lâm Viên tổ chức ngày 13-1.
‘Mai Lâm là quê hương của nhà Lý, không cần bàn cãi’
PGS.TS Nguyễn Thị Phương Chi (Viện Khoa học phát triển nhân lực và văn hóa) cho biết trong cấu trúc nhà nước quân chủ trung ương tập quyền thời Lý (1009-1225), không gian cư trú và hoạt động của nhà vua không chỉ giới hạn trong hoàng thành hay kinh đô cố định, mà còn được mở rộng thông qua hệ thống các hành cung.
Chúng được xây dựng tại các địa phương để phục vụ các chuyến tuần du, kinh lý, tế tự, xem xét sản xuất nông nghiệp, giải quyết chính sự hoặc nghỉ ngơi của hoàng đế.
Theo GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc – Phó chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam – có nhiều hành cung nhà Lý, nhưng Hoa Lâm Viên có vị trí đặc biệt bởi đây là khu vực gắn với cố hương của các vua Lý, đồng thời là nơi đặt các điện thờ tổ tiên và các tổ chức các nghi lễ quan trọng.
Hành cung này nằm ở khu vực phía bắc Thăng Long, thuộc địa bàn các xã ven đô ngày nay, thường gắn với vùng Bắc Ninh, Đông Anh. Đây là vùng đất của tổ tiên nhà Lý, nơi phát tích của gia tộc trước khi Lý Công Uẩn lên ngôi.
Phối cảnh sẽ được xây dựng tại Hoa Lâm Viên
Mặc dù không được chính sử ghi chép về hành cung này, nhưng các nhà khoa học tham dự tọa đàm khá chắc chắn về sự tồn tại của hành cung Hoa Lâm Viên, cũng như tin chắc Hoa Lâm (xã Mai Lâm cũ, xã Đông Anh hiện nay) là quê ngoại của Lý Thái Tổ.
Là người nghiên cứu về Hoa Lâm Viên từ lâu, đã tham dự hội thảo đầu tiên về Hoa Lâm Viên năm 2009, giáo sư Nguyễn Quang Ngọc khẳng định “Mai Lâm là quê hương của nhà Lý không cần bàn cãi”.
Tài liệu quan trọng nhất để tìm về quê ngoại của Lý Thái Tổ là tấm bia Lý gia linh thạch được lập vào năm 1793 đặt tại chùa Tiêu Sơn, phường Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Tấm bia có ghi “Bấy giờ có Phạm Mẫu (mẹ Lý Thái Tổ) người Hoa Lâm, Đông Ngàn hay qua vãn cảnh chùa”.
Giáo sư Nguyễn Quang Ngọc phát biểu tại tọa đàm – Ảnh: T.ĐIỂU
Hành cung Hoa Lâm Viên được đoán nhận từ dấu tích kiến trúc
Về sự tồn tại của hành cung Hoa Lâm Viên, các nhà khảo học “đoán nhận” nhờ phát hiện của nhà khảo cổ Tống Trung Tín về hai thành bậc đá chạm sấu thần rất nghiêm chuẩn và nghệ thuật tạo hình đỉnh cao ở Hoa Lâm Viên.
Phát hiện này khiến các nhà khoa học tin đó là dấu tích kiến trúc hoàng gia lớn của nhà Lý khoảng cuối thế kỷ 11, đầu thế kỷ 12 ở khu vực Hoa Lâm.
Tuy thế, ông Nguyễn Quang Ngọc cũng nói các nhà sử học, khảo cổ học cũng chỉ “đoán thôi” về hành cung Hoa Lâm Viên chứ đến nay nó nằm ở vị trí cụ thể nào, hình hài ra sao thì chưa rõ.
“Chưa tìm thấy dấu tích, mới chỉ thấy hình sấu đá thôi. Các nhà khảo cổ học có lẽ cũng chưa trả lời được câu hỏi này”, ông Ngọc nói.
Ông cho rằng hiểu biết của các nhà sử học ngày nay về Hoa Lâm Viên có vẻ đang nhạt nhòa trở lại.
Tại hội thảo, cũng còn một số ý kiến bày tỏ sự chưa chắc chắn Mai Lâm có phải quê ngoại của Lý Công Uẩn, hay câu chuyện về kết cục bi thảm của nhà Lý ở Hoa Lâm Viên dưới tay Trần Thủ Độ năm 1232 cũng chỉ là “nghi án”.
GS.TS Đinh Khắc Thuân nhắc trong trường hợp làm bảo tàng tái hiện câu chuyện về Hoa Lâm Viên thì không nên đưa vào câu chuyện Bãi Sập năm 1232 bởi nó mới chỉ là “nghi án”. Đại Việt sử ký toàn thư có chép lại câu chuyện này nhưng cũng kèm theo lời hoài nghi “việc này chưa chắc đã có thực”.
Ông Nguyễn Quang Ngọc dù khẳng định “không thể phủ nhận câu chuyện 1232 nhưng cũng không nên đề cao, coi đó như câu chuyện kỷ niệm kết thúc thời nhà Lý thôi”.
Sấu đá thế kỷ XII được phát hiện ở khu Đồng Bãi, Hoa Lâm Viên tháng 8-2022 – Ảnh: PGS ĐẶNG HỒNG SƠN
Cần nghiên cứu thêm
Ông Nguyễn Quang Ngọc cho biết hiện đang có đề án xây dựng Trung tâm văn hóa nhà Lý hay công viên di sản văn hóa Lý ở Hoa Lâm Viên.
Đề án này không chỉ đầu tư tu bổ tôn tạo chùa Phúc Lâm cổ (đang xây dựng), mà còn tái hiện hình ảnh hành cung Hoa Lâm Viên thời Lý, với vườn thượng uyển, Lý gia lăng, khu tâm linh tế lễ các vị vua nhà Lý…
Tuy nhiên ông Ngọc khẳng định kết quả khảo sát các nguồn tư liệu, đặc biệt là kết quả khai quật khảo cổ học đến nay chưa đủ để xây dựng một dự án thật chuẩn xác, khoa học.
Cần tổng hợp nghiên cứu sâu hơn, kỹ hơn nữa về dòng sông Thiên Đức cổ, bến Long Tửu… mới có thể đưa ra được phương án bảo tồn, phát huy di sản văn hóa nhà Lý Hoa Lâm Viên.
