Thủ tướng Canada Mark Carney, Tổng thống Mexico Claudia Sheinbaum và Tổng thống Trump trong cuộc gặp ngày 5-12-2025 tại Washington, D.C. – Ảnh: AFP
Người Canada chưa quên: ngay sau khi tái cử nhiệm kỳ 2, chưa kịp nhậm chức, ngày 18-12-2024 Tổng thống đắc cử Donald Trump đã đề xuất biến Canada thành “tiểu bang thứ 51 của Mỹ”.
Sau một thời gian tạm lắng, nhiều người đã hy vọng ông Trump không còn hứng thú với ý tưởng này. Nhưng hy vọng đó tan biến sau vụ tập kích Venezuela hôm 3-1 và một loạt hoạt động ngoại giao cấp tập của Washington liên quan đến Bắc Cực.
Tham vọng kiểm soát tài nguyên
Hôm 9-1, Bộ Ngoại giao Mỹ thông báo Ngoại trưởng Marco Rubio đã có cuộc điện đàm với Tổng Thư ký NATO Mark Rutte để thảo luận về “tầm quan trọng chiến lược của Bắc Cực đối với an ninh của liên minh”.
Trước đó một ngày, Phó tổng thống Mỹ J.D. Vance kêu gọi châu Âu xem xét nghiêm túc lập trường của ông Trump về Greenland. Cùng ngày, các cố vấn của ông Trump đã gặp đại diện Đan Mạch và Greenland tại Nhà Trắng trong bối cảnh có cáo buộc về khả năng Mỹ kiểm soát lãnh thổ tự trị này.
Là một phần trong tham vọng Bắc Cực, ông Trump đã cân nhắc việc sáp nhập Greenland và Canada vào Mỹ để giành quyền kiểm soát nguồn tài nguyên. Một số chuyên gia tin rằng ông Trump quan tâm đến việc kiểm soát các nguồn tài nguyên của Canada – bao gồm dầu mỏ, khoáng sản và nước.
Theo Cơ quan khảo sát địa chất Mỹ, có tới 22% trữ lượng dầu khí của thế giới có thể nằm dưới vùng biển Bắc Cực. Trữ lượng dầu mỏ cũng là một trong những khả năng gây bất ổn cho Canada, đơn cử câu chuyện tỉnh Alberta.
Alberta là một trong những tỉnh lớn nhất của Canada, nổi tiếng với trữ lượng dầu mỏ, khí đốt phong phú. Theo ước tính của tổ chức tài chính ATB Financial, Mỹ chiếm 94% tổng kim ngạch xuất khẩu năng lượng của Alberta vào tháng 11-2024.
Gần đây, quan hệ giữa tỉnh Alberta với Chính phủ Ottawa đã nảy sinh vấn đề sau khi Thủ hiến Danielle Smith cáo buộc các chính phủ luân phiên nhau của Đảng Tự do cầm quyền đã “tung ra một làn sóng luật, biện pháp và các cuộc tấn công chính trị vào nền kinh tế tự do của Alberta trong 10 năm qua”.
Bà Danielle Smith cho biết dự định tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý vào năm 2026 quyết định tương lai của tỉnh này trong Canada, nếu có đơn kiến nghị được đệ trình về việc tách Alberta khỏi Canada.
Kịch bản can thiệp
Báo The Globe and Mail của Canada, chỉ hai ngày sau khi chính quyền Trump bắt giữ Tổng thống Maduro, đã công khai bày tỏ nỗi lo Canada sẽ là mục tiêu tiếp theo trong một bài bình luận ngày 5-1. Hai chuyên gia Thomas Homer-Dixon (Giám đốc điều hành của Viện Cascade tại Đại học Royal Roads) và Adam Gordon (nguyên Cố vấn pháp lý cấp cao cho Bộ trưởng Ngoại giao Canada) đã đưa ra các cơ sở cho mối lo này.
Thứ nhất, trong cuộc họp báo hôm 3-1, ông Trump đã tuyên bố rõ ràng rằng mục đích của chiến dịch Venezuela là để đảm bảo quyền tiếp cận dầu mỏ. Sau đó, trong cuộc phỏng vấn với tạp chí The Atlantic hôm 4-1, ông Trump không loại trừ hành động quân sự để chiếm Greenland, bất chấp Greenland là thành viên NATO thông qua Đan Mạch.
Thứ hai, Chiến lược an ninh quốc gia Mỹ công bố gần đây đã vạch ra “hệ luận của ông Trump đối với Học thuyết Monroe” và xác định “vị thế thống trị” của Mỹ ở Tây bán cầu là một mục tiêu địa chiến lược chính.
Theo hai chuyên gia trên, Canada không thể trông chờ vào việc được loại trừ khỏi phạm vi của học thuyết này. “Ngày nay chính quyền Trump ít có thiện cảm với Canada, và rõ ràng họ lo ngại về những bất ổn địa chiến lược ở tận phía bắc như vùng Bắc Cực”, bài báo nhận định.
Hai chuyên gia đã lấy một nhân tố bất ổn tiềm năng để minh họa cho việc sử dụng vũ lực cưỡng chế ở Canada. “Kịch bản Alberta” bắt nguồn từ cuộc trưng cầu ý dân giả định về việc tách Alberta khỏi Canada, dự kiến vào năm 2026:
“Nếu đa số phiếu bầu muốn tiếp tục là một phần của Canada, nhưng có 30% hoặc hơn bỏ phiếu cho việc ly khai, ông Trump tuyên bố kết quả là “giả mạo” và tỉ lệ ủng hộ ly khai thực tế “cao hơn” 50%.
Những người ly khai ở Alberta sau đó kêu gọi sự giúp đỡ từ Mỹ. Mỹ điều quân đến biên giới phía bắc Montana và thông báo với phần còn lại của Canada rằng Alberta phải được phép gia nhập Mỹ với tư cách là tiểu bang thứ 51“, tờ The Globe and Mail viết.
Đây chỉ là một kịch bản giả định, nhưng những mối lo này rõ ràng là có cơ sở, khiến Thủ tướng Mark Carney, mặc dù đã kêu gọi Washington tôn trọng chủ quyền của Greenland và Đan Mạch, nhưng tránh đối đầu trực tiếp với ông Trump, tìm cách đa dạng hóa quan hệ thương mại và tăng chi tiêu quốc phòng.
Canada sở hữu một số trữ lượng lớn nhất thế giới về các nguyên tố đất hiếm và là nhà cung cấp hàng đầu về niken, coban, lithi. Về nguồn nước, Canada chiếm khoảng 7% trữ lượng nước ngọt thế giới (Greenland là 10%).
Vào tháng 9-2024, ông Trump đã tuyên bố rằng có một “vòi nước rất lớn” có thể được mở ra và chuyển hướng từ Canada để giúp người Mỹ đối phó với tình trạng thiếu nước.
