Ngắm tranh “Ly rượu trần gian” của cố họa sĩ Nguyễn Phan – Ảnh: H.VY
Sau điểm dừng đầu tiên ở Đà Nẵng, triển lãm Họa sĩ Nguyễn Phan – Những năm tháng và sắc màu hoài niệm với hơn 30 tác phẩm sơn dầu cùng nhiều tư liệu quý đang tiếp tục trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM.
Kiến trúc sư Phan Trường Sơn, con trai cố họa sĩ, gọi triển lãm là sự tiếp nối hành trình đi tìm cái đẹp mà cha mình đã theo đuổi suốt đời. Việc gia đình lưu giữ những tác phẩm còn sót lại sau nhiều biến động là cách tiếp tục đối thoại với ký ức của một nghệ sĩ đã khuất.
Hội họa của những chuyển động bên trong
Tại triển lãm, nhiều đồng nghiệp nhắc nhớ về Nguyễn Phan như một người không chịu dừng lại ở một nơi chốn nào, luôn muốn vượt khỏi những điều cũ kỹ để tìm kiếm sự mới mẻ. Có lẽ vậy mà tranh ông dù tĩnh lặng vẫn luôn mang cảm giác chuyển động tinh tế từ bên trong.
Khán giả có dịp gặp lại những hình ảnh quen thuộc trong tranh Nguyễn Phan: những gam xanh bảng lảng, những mảng tường cũ, con thuyền, dáng người nữ hay những không gian chênh vênh giữa thực và mộng.
Khu vực trưng bày không quá lớn nhưng đủ để người xem bước chậm lại giữa những sắc màu hoài niệm kéo dài từ thập niên 1990 đến những năm cuối đời của cố họa sĩ Nguyễn Phan – Ảnh: H.VY
Theo giám tuyển Nguyễn Trọng Văn, tranh Nguyễn Phan không gây ấn tượng mạnh bằng thị giác tức thời. Ông tiết chế chi tiết, giản lược hình khối và đẩy cảm xúc vào màu sắc cùng khoảng không. Chính sự tiết chế ấy tạo nên chất thơ riêng.
Ở tác phẩm Dấu chân em (1991), những dấu chân trên nền gạch cũ xám đỏ loang lổ như một ám ảnh về thời gian và ký ức.
Bức Cá và Em (2008) lại mang đến cảm giác mong manh, siêu thực với hình ảnh cô gái mặc áo trắng cầm một con cá xanh bằng đầu ngón tay giữa khoảng trống rộng và lạnh.
Trong khi đó, bức Đêm trong phố Cảng lại cho thấy một Nguyễn Phan dữ dội hơn với những mảng tím đỏ loang vỡ và cảm giác chập chờn bất an của đô thị.
Từ phải sang: tranh Cá và Em, Mẹ Việt Nam
Một dấu ấn đặc biệt khác của Nguyễn Phan là sắc xanh. Với ông, màu xanh không chỉ là màu sắc mà gần như một trạng thái tinh thần, bảng lảng, cô độc nhưng đầy thơ mộng.
Nhà văn Sơn Nam từng nhận xét “Nguyễn Phan có sở trường là gợi cảm, tế nhị, càng nhìn tranh càng ngấm”. Nhận xét ấy có lẽ đúng với phần lớn sáng tác của ông.
Tranh không kể một câu chuyện cụ thể, cũng hiếm khi biểu lộ cảm xúc trực diện, nhưng ánh mắt nhân vật, những gam màu trầm hay sự tĩnh lặng trong bố cục lại khiến người xem cảm nhận được nỗi cô đơn sâu sắc của phận người.
Từ trái sang: Khán giả trao đổi về các bức tranh Địa đàng 1, Đồi trăng 2, Việt Nam – Ảnh: H.VY
Một nghệ sĩ không tự giới hạn mình
Sinh năm 1940 tại Huế với tên thật Phan Ngọc Nam, Nguyễn Phan trưởng thành từ Trường cao đẳng Mỹ thuật Huế. Năm 1965, ông từng nhận huy chương bạc tại triển lãm mỹ thuật quốc tế ở Rome với tác phẩm Trăng thanh bình.
Nhưng thay vì chọn sự cố định, ông liên tục dịch chuyển giữa hội họa, điêu khắc, kiến trúc và quy hoạch cảnh quan. Dù ở lĩnh vực nào, tác phẩm của ông vẫn giữ tinh thần nhất quán: lặng lẽ đi tìm vẻ đẹp con người giữa những bất an, cô độc và biến động của đời sống.
Họa sĩ Thân Trọng Dũng cho rằng điều đáng nể ở Nguyễn Phan là ông không chỉ thành công với tranh sơn dầu mà còn rất bản lĩnh trong điêu khắc và các công trình tượng đài lớn.
Trong khi đó, họa sĩ Nguyễn Thượng Hỷ nhớ về Nguyễn Phan như một người luôn nghĩ đến cái mới, vẫn giữ nhiệt huyết sáng tạo đến tận cuối đời.
Kiến trúc sư Phan Trường Sơn tại triển lãm. Đây cũng là dịp gia đình ra mắt tập sách “Họa sĩ Nguyễn Phan – những năm tháng và sắc màu hoài niệm” như một cách tưởng nhớ cố họa sĩ – Ảnh: H.VY
Một điểm thú vị khác là dù triển lãm mang tính hồi cố, không khí tại đây lại khá gần với tinh thần mỹ thuật đương đại. Người xem chụp lại những chi tiết nhỏ của tranh, ngồi lâu trước các mảng màu hoài niệm hay dành thời gian đọc các ghi chép của họa sĩ.
Trong đó, Nguyễn Phan từng viết: “Hội họa với tôi như là hơi thở, là máu thịt mà tôi không thể nào rời xa được”. Ông cũng từ chối gò ép bản thân vào một phong cách cố định, bởi theo ông, nghệ thuật cần tự do như “một sự phiêu bồng từ cái không mà có”.
Có lẽ tinh thần tự do đó khiến tranh ông sau nhiều năm vẫn chạm được cảm xúc người xem.
Triển lãm Họa sĩ Nguyễn Phan – Những năm tháng và sắc màu hoài niệm sẽ kéo dài đến 31-5 tại Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM trước khi tiếp tục đến Huế (dự kiến) vào tháng 9 tới.
KTS Phan Trường Sơn (giữa) và các họa sĩ tại triển lãm – Ảnh: H.VY
Thưởng thức tác phẩm Xưa và nay
Ngoài tranh, triển lãm trưng bày một số tư liệu về các công trình của họa sĩ Nguyễn Phan
