Các hộ kinh doanh đến làm hồ sơ tại Thuế cơ sở 14, TP.HCM vào sáng 18-5 – Ảnh: HỮU HẠNH
Ông Đậu Anh Tuấn – Phó tổng thư ký kiêm Trưởng Ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) – cho biết kết quả khảo sát, điều tra năm 2026 với hơn 1.000 hộ kinh doanh trên cả nước từ tháng 2 đến tháng 4-2026 cho thấy bức tranh không mấy lạc quan.
Tâm lý phòng thủ
Có tới 73,7% hộ kinh doanh cho biết chỉ “lãi ít” trong năm 2025, hơn 81% hộ bị giảm doanh thu, 75% bị giảm lượng khách hàng và chỉ 1,9% đạt mức lãi như kỳ vọng.
Phần lớn hộ kinh doanh đang vận hành ở ngưỡng lợi nhuận rất mỏng, đủ để tồn tại nhưng không đủ để tích lũy, không đủ để chống chịu trước bất kỳ cú sốc nào tiếp theo. Sức khỏe kinh doanh yếu và đã chuyển hóa thành tâm lý phòng thủ.
“Điều đáng lưu tâm hơn nữa là khó khăn về pháp lý được đánh giá là nhóm áp lực lớn nhất. Có 73,3% hộ kinh doanh cho biết đây là vấn đề ảnh hưởng lớn hoặc nghiêm trọng, cao hơn cả khó khăn về đầu vào, thị trường hay nguồn lực.
Thời gian bỏ ra để tuân thủ quy định là yếu tố gây sức ép mạnh nhất, với 73% hộ đánh giá ở mức ảnh hưởng lớn hoặc rất lớn. Gánh nặng tuân thủ không chỉ là một khoản tiền phải chi, mà còn là chi phí cơ hội về thời gian, công sức học quy định, chi phí tổ chức lại quy trình kinh doanh và áp lực tâm lý kéo dài đối với chủ hộ”, ông Tuấn nhấn mạnh.
Ông Tuấn cũng cho biết có một phát hiện rất quan trọng trong khảo sát, điều tra hộ kinh doanh năm 2026 là gánh nặng tuân thủ không giảm đi khi hộ kinh doanh lớn hơn, mức độ khó khăn có xu hướng gia tăng theo quy mô doanh thu.
Điều này có nghĩa là khi hộ kinh doanh phát triển, thay vì cảm thấy thuận lợi hơn trong việc chính quy hóa, nhiều hộ lại nhận thấy chi phí tuân thủ và độ phức tạp thể chế tăng nhanh hơn năng lực hấp thụ của mình.
Nhiều chủ hộ cảm nhận rằng càng mở rộng quy mô thì càng phải đối mặt với kế toán phức tạp hơn, thủ tục thuế nặng nề hơn, chi phí nhân sự và công nghệ tăng lên, thì động cơ đầu tư mở rộng sẽ bị triệt tiêu đáng kể. Môi trường thể chế có thể vô tình duy trì hộ kinh doanh ở trạng thái quy mô nhỏ, phòng thủ và né tránh tăng trưởng.
Đây là một điểm nghẽn rất đáng lưu tâm từ góc nhìn chính sách.
Khách hàng chọn các loại hoa trong cửa hàng hoa vải tại phường Tân Định, TP.HCM – Ảnh: HỮU HẠNH
Cần hỗ trợ phù hợp
Bà Phạm Chi Lan – chuyên gia kinh tế – cho rằng “sức khỏe” hộ kinh doanh suy giảm trong năm 2025 phần lớn do các nguyên nhân thị trường, hơn 80% hộ kinh doanh được khảo sát gặp khó khăn về điều kiện thị trường, khó tìm khách hàng đầu ra, khó tìm nguồn nguyên liệu đầu vào. Ngoài ra các hộ kinh doanh cũng gặp khó trong tiếp cận vốn; biến động chính sách quá nhiều, hộ kinh doanh không nắm bắt được.
Bà Lan nêu quan điểm cần phân loại khu vực hộ kinh doanh để có giải pháp hỗ trợ phù hợp, giúp họ kinh doanh tốt hơn. Trước mắt nên tập trung hỗ trợ 13% hộ kinh doanh có thể đăng ký lên thành doanh nghiệp. Đối với những hộ kinh doanh còn lại không nên vận động, ép họ lên thành doanh nghiệp.
Nếu các hộ kinh doanh còn lại thấy lên doanh nghiệp là tốt là ổn thì chỉ ngay năm sau sẽ có rất nhiều hộ kinh doanh đi theo. Giờ hộ kinh doanh chưa thấy được điều này nên họ chưa chuyển thành doanh nghiệp.
Đối với 13% hộ kinh doanh sẵn sàng lên thành doanh nghiệp cũng cần hỗ trợ, hướng dẫn họ tường tận khi lên doanh nghiệp sẽ phải làm những gì để nâng cao khả năng quản trị, quản lý tài chính ra sao, cái gì cần xuất hóa đơn.
Bên cạnh đó Nhà nước có thể hỗ trợ thông qua các hiệp hội ngành hàng để mở những khóa đào tạo cho các hộ kinh doanh chuyển lên thành doanh nghiệp.
“Nếu chúng ta làm được điều này, tôi tin sẽ có rất nhiều hộ kinh doanh sẵn sàng chuyển đổi thành doanh nghiệp để hoạt động minh bạch hơn”, bà Lan nói thêm. Về lâu dài, bà Lan đồng tình rằng rất nên hướng dẫn hộ kinh doanh vươn lên, đăng ký trở thành doanh nghiệp.
Bởi lên doanh nghiệp họ sẽ thuận lợi hơn trong làm ăn lâu dài, đi vào quy củ, đáp ứng được yêu cầu của xã hội và người tiêu dùng, kiểm soát tốt hơn chất lượng sản phẩm; tránh những rủi ro có thể xảy ra, đặc biệt trong lĩnh vực an toàn thực phẩm.
Đồ họa: TUẤN ANH
5 giải pháp
TS Tô Hoài Nam – Phó chủ tịch thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa – cho rằng: “Muốn hộ kinh doanh làm ăn tốt hơn thì trước hết phải thay đổi tư duy quản lý, không nên chỉ nhìn hộ kinh doanh dưới góc độ “đối tượng quản lý thuế”, mà phải nhìn đây là một lực lượng kinh tế – xã hội quan trọng của đất nước”.
Để thúc đẩy phát triển kinh tế tư nhân, cải thiện “sức khỏe” của hộ kinh doanh theo tinh thần các nghị quyết lớn của Đảng, đặc biệt là nghị quyết 68, ông Nam khuyến nghị nên tập trung vào 5 nhóm giải pháp trọng tâm.
Thứ nhất, phải “khoan sức dân”, giảm áp lực chi phí và thủ tục cho hộ kinh doanh nhỏ. Nhiều hộ hiện nay đang khó khăn nếu lại phải gánh thêm chi phí hóa đơn điện tử, phần mềm, kế toán, kê khai… và quy định quá phức tạp sẽ làm nhiều hộ “sợ lớn”, không dám mở rộng kinh doanh.
Thứ hai, chính sách thuế cần phù hợp với thực tế biên lợi nhuận của từng ngành nghề. Ví dụ bán tạp hóa, ăn uống, buôn bán nhỏ có doanh thu lớn nhưng lãi rất thấp. Nếu chỉ nhìn doanh thu để áp thuế hoặc quản lý cứng nhắc thì rất dễ tạo áp lực lên sinh kế của người dân. Nhà nước nên ưu tiên nuôi dưỡng nguồn thu dài hạn, thay vì tận thu ngắn hạn.
Thứ ba, phải hỗ trợ hộ kinh doanh chuyển đổi số theo hướng đơn giản, dễ dùng, chi phí thấp. Nhiều chủ hộ lớn tuổi không quen công nghệ, nên khi tiếp cận hóa đơn điện tử hay quản trị số thường lúng túng. Nếu chỉ bắt buộc mà không hỗ trợ đào tạo, hướng dẫn trực tiếp thì chính sách rất khó đi vào thực tế.
Thứ tư, cần mở rộng khả năng tiếp cận vốn và mặt bằng kinh doanh ổn định. Hộ kinh doanh hiện nay rất khó vay vốn do thiếu tài sản bảo đảm, hồ sơ kế toán chưa chuẩn hóa. Trong khi đó đây lại là khu vực có tính linh hoạt rất cao, tạo việc làm trực tiếp cho xã hội. Nếu được tiếp cận tín dụng phù hợp, họ có thể phát triển rất nhanh.
Thứ năm, phải tạo niềm tin để hộ kinh doanh “muốn lớn lên”, chứ không phải “sợ lớn”. Nguyên nhân không phải vì họ không muốn phát triển, mà vì họ lo chi phí tuân thủ tăng mạnh, thanh tra kiểm tra nhiều hơn, thủ tục phức tạp hơn. Vì vậy, cần xây dựng một lộ trình chuyển đổi mềm mại, có hỗ trợ thật sự về thuế, kế toán, pháp lý và đào tạo quản trị.
Ông Nam khẳng định nếu chúng ta coi hộ kinh doanh là “hạt giống doanh nghiệp” của nền kinh tế, hỗ trợ họ lớn lên một cách tự nhiên và bền vững thì đây sẽ là nguồn lực rất quan trọng để thực hiện mục tiêu phát triển 2 triệu doanh nghiệp và xây dựng nền kinh tế tư nhân vững mạnh trong giai đoạn tới.
Môi trường tương xứng với năng lực
Theo VCCI, một môi trường kinh doanh thuận lợi cho hộ kinh doanh không chỉ là môi trường có ít rào cản thị trường, mà còn phải là môi trường trong đó chi phí tuân thủ đủ đơn giản, dễ hiểu, có thể dự đoán và tương xứng với năng lực của nhóm đối tượng thực thi.
“Nếu chúng ta tiếp cận khu vực hộ kinh doanh với tinh thần giáo dục, hỗ trợ, cảm thông và kiến tạo thì hoàn toàn có thể vừa đạt được mục tiêu minh bạch hóa, chuyển đổi số, vừa giữ được sự năng động và linh hoạt vốn là tài sản quý giá nhất của khu vực hộ kinh doanh”, ông Đậu Anh Tuấn nhận định.
Con số rút lui của doanh nghiệp nói lên điều gì?
Điều đáng lưu ý là những năm gần đây số doanh nghiệp đăng ký thành lập mới tăng mạnh nhưng số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường cũng rất lớn.
Điều này cho thấy môi trường đầu tư kinh doanh của chúng ta chưa đủ tốt để doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa hoạt động. Có những năm số doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường bằng 50 – 60% số doanh nghiệp thành lập mới, và có lúc lên tới khoảng 90% như năm 2025.
“Tăng số lượng doanh nghiệp rất tốt, nhưng tạo thuận lợi để doanh nghiệp duy trì hoạt động lâu dài trong nền kinh tế sẽ mang lại nhiều lợi ích hơn”, bà Phạm Chi Lan nói.
Cần giúp hộ kinh doanh, tiểu thương tự tin hơn
Cán bộ Thuế cơ sở 14 TP.HCM tư vấn, hỗ trợ hộ kinh doanh làm thủ tục kê khai thuế – Ảnh: HỮU HẠNH
Một số hộ kinh doanh cho biết mức tính thuế cho từng trường hợp hiện nay khá phức tạp, nhiều người mua bán có thể bị vạ lây nếu không nắm rõ quy định.
Theo ông Sơn – một hộ kinh doanh gạo tại phường Gò Vấp (TP.HCM), theo quy định thuế hiện nay, gạo bán ra cho khách dùng để thương mại (mua đi bán lại) thì mức thuế là 1,5%, nhưng bán cho khách sản xuất (nấu cơm bán) thì mức thuế 4,5%.
Nhưng nhiều trường hợp khách mua cho mục đích gì thì người bán không thể rõ được, khó chủ động được vấn đề này, thậm chí có người mua về vừa thương mại và vừa sản xuất thì mức tính thuế sẽ thế nào. Do đó, trường hợp cơ quan thuế truy ra gạo mua về dùng sai mục đích thì người bán cũng bị liên đới.
Theo ông Sơn, áp dụng thuế kê khai giúp minh bạch hóa hoạt động kinh doanh, công bằng hơn với hộ kinh doanh cũng tiến bộ hơn. Tuy nhiên việc ra cùng lúc rất nhiều quy định mới, thay đổi hoàn toàn, có những quy định chưa rõ ràng nên không thể không có những trường hợp hộ kinh doanh “bị ngợp”, dễ dẫn đến tâm lý co cụm sản xuất để tránh rủi ro.
Là hộ kinh doanh ngành nhôm kính tại phường Bình Thạnh, ông Nguyễn Quốc Đình cho biết dù luôn tuân thủ chính sách về thuế và đang chi tiền cho việc thuê dịch vụ bên ngoài để hỗ trợ khâu kê khai và nộp thuế thời gian qua nhưng vẫn có lúc thấy lấn cấn, nhất là câu chuyện hóa đơn đầu vào, đầu ra còn chồng chéo, khó báo cáo.
“Hy vọng ngành thuế giảm bớt các thủ tục không cần thiết, cũng như đưa ra thêm nhiều giải pháp về công nghệ đơn giản để hộ kinh doanh bớt việc phải làm, hạn chế việc dễ làm sai để tự tin sản xuất, mở rộng quy mô”, ông Đình nói.
Trong khi đó, là hộ kinh doanh tại chợ đầu mối Thủ Đức, bà Trần Minh Nguyệt cho biết vẫn còn rối với chứng từ đầu vào đối với hàng nông lâm nghiệp được thu mua từ nông dân. Quy định hiện nay hộ kinh doanh được làm bảng kê với hàng nông lâm sản đầu vào không hóa đơn nhằm tiện việc kê khai thuế.
Tuy nhiên, khi xuất hóa đơn đầu ra cho khách hàng thì hay bị tình trạng “cảnh báo rủi ro” từ cơ quan thuế vì cho rằng có sự chênh lệch giữa đầu ra và đầu vào, khiến khách hàng không tự tin nhập hàng hoặc thanh toán, thậm chí có khách đòi phải có giải thích từ ngành thuế với cụm từ “cảnh báo rủi ro”.
“Chúng tôi tuân thủ quy định về thuế và chấp nhận việc đóng thuế theo quy định, nhưng hoạt động kinh doanh trong ngành hiện vẫn còn rối do không theo kịp các quy định về thuế. Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến hoạt động bình thường chứ chưa nói đến mục tiêu mở rộng kinh doanh. Thậm chí tôi còn sợ làm sai, sợ bị cơ quan thuế phạt nên kinh doanh cầm chừng”, bà Nguyệt chia sẻ.
Theo một chuyên gia tài chính tại TP.HCM, chính các hộ kinh doanh cũng cần có thay đổi để không bị bỏ lại trong thời kỳ mà môi trường, chính sách về hoạt động kinh doanh, thị hiếu người dùng thay đổi liên tục.
“Ở góc độ Nhà nước, chúng ta có thể tập huấn thêm cho hộ kinh doanh nhỏ lẻ để dễ tiếp cận kênh mua bán online hiệu quả, đặc biệt cho các tiểu thương. Ngoài ra có chính sách miễn giảm thuế phí trong những giai đoạn cần thiết, đặc biệt hỗ trợ thêm nguồn vốn với lãi suất thấp để hộ kinh doanh tự tin duy trì và mở rộng sản xuất”, vị này đề xuất.
Mong được hướng dẫn, tập huấn
Ông Tài Sang, chủ một hộ chuyên kinh doanh vải tại phường Dương Nội (Hà Nội), chưa biết mình sẽ phải kê khai thuế và xuất hóa đơn điện tử ra sao dù doanh thu của ông lên tới vài tỉ đồng/năm.
“Mỗi lần xuất hàng tôi đều ghi phiếu thu bằng giấy và lưu lại. Thời gian qua tôi có nghe thông tin trên ti vi về việc siết thuế với hộ kinh doanh, những hộ có doanh thu trên 1 tỉ đồng sẽ phải kê khai thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập cá nhân nhưng thực sự đến giờ này chưa biết phải kê khai sao cho đúng quy định.
Với quy định mới hiện nay, chúng tôi rất mong nhận được hướng dẫn, tập huấn cụ thể từ cơ quan thuế địa phương về cách xuất hóa đơn điện tử, kê khai thuế theo đúng pháp luật”.
