Vị thế thay đổi của Trung Quốc trong quan hệ với Mỹ sau 10 năm

Gần một thập kỷ sau chuyến thăm đầu tiên của ông Trump, Trung Quốc giờ không còn tìm cách “ngang hàng” với Mỹ, mà tự tin khẳng định vị thế đối trọng.

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 13/5 tới Bắc Kinh, bắt đầu chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên trong nhiệm kỳ hai. Ông Trump dự kiến hội đàm và dự tiệc trà với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, dừng chân tại Trung Nam Hải, cũng như tới thăm Thiên Đàn ở Bắc Kinh.

Lịch trình này gợi nhớ đến chuyến thăm của ông Trump tới Trung Quốc năm 2017, thời điểm ông được đón tiếp nồng hậu với yến tiệc tổ chức ngay trong Tử Cấm Thành. Đây là đặc ân mà Trung Quốc chưa từng dành cho tổng thống Mỹ nào trước đó.

Thế nhưng, nhiều thứ đã thay đổi khi ông Trump trở lại Bắc Kinh lần này, theo Ali Wyne, cố vấn cấp cao về quan hệ Mỹ – Trung tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG).

Vào năm 2017, Trung Quốc vẫn còn đang cố gắng chứng minh mình không thua kém Mỹ. Ông Trump khi đó đang trong nhiệm kỳ thứ nhất và đã đe dọa sẽ từ bỏ chính sách “Một Trung Quốc” nếu không thể thỏa thuận với Bắc Kinh trước một số vấn đề, bao gồm cả thương mại.

Trong chuyến thăm khi đó, vợ chồng Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã đích thân dẫn vợ chồng ông Trump tham quan Tử Cấm Thành, xem kinh kịch tại cung điện.

Nhà bình luận Wu Xinbo từ Trung tâm Nghiên cứu Mỹ tại Đại học Phục Đán ở Thượng Hải khi ấy cho rằng đây là chiến thuật “trải thảm đỏ” của Trung Quốc nhằm “quyến rũ” Tổng thống Mỹ, tạo cơ hội để thúc đẩy mối quan hệ giữa hai lãnh đạo trở nên khăng khít hơn, cũng như bảo vệ mối quan hệ song phương trước các áp lực từ Washington.

“Tôi nghĩ khi đó phía Trung Quốc đã dồn rất nhiều nỗ lực ngoại giao để tạo ấn tượng rằng Chủ tịch Tập Cận Bình ngang hàng với Tổng thống Donald Trump về vị thế địa chính trị”, Wyne nhận định. “Điều tôi thấy khá ấn tượng là lần này, phía Trung Quốc không còn cần nỗ lực khẳng định điều đó nữa”.

Trung Quốc giờ đây mạnh mẽ và quyết liệt hơn xưa rất nhiều. “Với vị thế vững chắc trong nhiệm kỳ thứ ba, Chủ tịch Tập Cận Bình đang thúc đẩy kế hoạch về lực lượng sản xuất mới với những khoản đầu tư khổng lồ vào năng lượng tái tạo, robot và trí tuệ nhân tạo”, Laura Bicker, nhà bình luận chuyên về Trung Quốc của BBC, cho hay.

Tại vùng phía bắc xa xôi, những công trình điện mặt trời và điện gió đang phủ kín các khu vực rộng lớn. Miền nam là các trung tâm công nghiệp, nơi các nhà máy và chuỗi cung ứng được tự động hóa. Những siêu đô thị như Trùng Khánh đã trở thành “thỏi nam châm” đối với giới có tầm ảnh hưởng.

Hàng tỷ USD ngân sách nhà nước đã biến Trùng Khánh, từ một trung tâm sản xuất trở thành biểu tượng đầy quyền năng cho một Trung Quốc đang chuyển mình. Thành phố này đang đón đầu công nghệ, thương mại mới trong nỗ lực thể hiện diện mạo thân thiện hơn với thế giới.

Theo Wyne, Mỹ giờ đã thừa nhận Trung Quốc là đối thủ “gần ngang hàng”, đồng thời mô tả Bắc Kinh là “đối thủ mạnh mẽ nhất từng đối đầu trong lịch sử”.

Tổng thống Trump có lẽ cũng là một trong những lãnh đạo nước ngoài khó lường nhất mà Trung Quốc từng đối mặt, nhưng nhiều người ở nước này cho rằng đây lại là cơ hội để Bắc Kinh vươn lên. Trên mạng xã hội, nhiều người Trung Quốc tin rằng các chính sách gây chia rẽ và cuộc chiến thương mại của ông Trump chính là yếu tố giúp Trung Quốc khẳng định vị thế của bản thân.

“Ông ấy nên hiểu rằng chúng ta sống chung trong một thế giới, một ngôi làng toàn cầu. Không thể lúc nào cũng cứ khăng khăng ‘Nước Mỹ trước tiên’ được”, một người đàn ông trung niên tại Trùng Khánh chia sẻ.

Trùng Khánh được xem như bức tranh cho thấy nỗ lực của Bắc Kinh nhằm cạnh tranh quyền lực với Mỹ trên nhiều phương diện. Trung Quốc đã và đang mài sắc quyền lực mềm và áp dụng chính sách miễn thị thực cho du khách quốc tế. Năm ngoái, khoảng 2 triệu du khách đã đưa Trùng Khánh vào danh sách “phải đến” bên cạnh Bắc Kinh và Thượng Hải.

Tại phòng thí nghiệm trọng điểm hai tầng ở một trong những trung tâm kinh doanh mới của Trùng Khánh, một nhóm trẻ mẫu giáo vui vẻ ngắm nhìn chú cá robot bơi lội trong bể.

Những robot hình người khác bắt đầu chuyển động, biểu diễn võ thuật kung-fu hay những điệu nhảy sôi động. Đám trẻ đồng thanh reo lên “robot này biết nhảy”.

Trung Quốc đã phát triển nhiều robot và nhà nước có kế hoạch đầu tư khoảng 400 tỷ USD vào lĩnh vực này chỉ riêng năm nay. Trùng Khánh, trọng điểm đầu tư, đặt mục tiêu trở thành Thung lũng Silicon của miền tây Trung Quốc.

Thế nhưng, ngành robot của Trung Quốc vẫn có thể cần đến sự hỗ trợ từ Mỹ. Robot cần “bộ não” xử lý tốc độ cao và đó là lý do Trung Quốc rất muốn mua thêm chip AI cao cấp từ công ty Nvidia của Mỹ. Đây có thể là một chủ đề thảo luận quan trọng trong cuộc gặp tuần này, theo Bicker.

Năm 2022, chính quyền tổng thống Joe Biden từng cố gắng kìm hãm ngành AI và robot của Trung Quốc bằng cách chặn nước này tiếp cận công nghệ chip tiên tiến nhất. Tổng thống Trump đã nới lỏng chính sách đó. Năm ngoái, ông đã mở đường cho Nvidia bắt đầu bán một số dòng chip tiên tiến cho Trung Quốc, dù chưa phải là loại tối tân.

Khi Trung Quốc và Mỹ tranh giành quyền bá chủ công nghệ, giới phân tích tin rằng sự trỗi dậy của AI còn mang lại một mối lo ngại lớn hơn, theo BBC.

Một số người lo sợ rằng khi công nghệ phát triển quá mạnh, kẻ xấu chỉ cần chiếc laptop cũng có thể tấn công hệ thống y tế hoặc đánh cắp mã phóng hạt nhân ở bất kỳ đâu. Họ cho rằng đây là lúc cả hai lãnh đạo cần nghĩ về lợi ích chung thay vì chỉ tập trung vào cuộc cạnh tranh nước lớn về công nghệ.

“Sự cạnh tranh chắc chắn sẽ chi phối chương trình nghị sự. Trung Quốc đã và đang nỗ lực hết mình để đảm bảo không còn phụ thuộc vào Mỹ như đối tác thương mại chính”, Bicker viết.

Xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ đã giảm khoảng 20% trong vài năm qua. Mỹ hiện chỉ còn là đối tác thương mại lớn thứ ba của Trung Quốc, đứng sau Đông Nam Á và Liên minh châu Âu.

Việc Trung Quốc “trải thảm đỏ” đón ông Trump năm 2017 đã không ngăn được Washington áp thuế nặng nề lên hàng hóa Trung Quốc, và Bắc Kinh đã rút ra bài học cho mình.

Khi ông Trump trở thành ứng viên hàng đầu trong cuộc tranh cử tổng thống năm 2024, giới chức Trung Quốc đã âm thầm chuẩn bị. Khi ông Trump công bố đòn thuế với các đối tác toàn cầu vào tháng 4/2025, Trung Quốc là quốc gia duy nhất không lùi bước. Đòn đáp trả thuế quan kiểu “ăn miếng trả miếng” của Trung Quốc đã mở ra các vòng đối thoại giữa hai nước và sau đó là thỏa thuận đình chiến thương mại.

Liệu thỏa thuận có được duy trì, hay sẽ dẫn tới một cam kết thực chất hơn là câu hỏi lớn cho cuộc gặp thượng đỉnh giữa hai lãnh đạo ngày 14/5. Nhưng những gì diễn ra trong năm qua chắc chắn đã khiến Bắc Kinh thêm tự tin.

“Chúng tôi không phụ thuộc vào thị trường Mỹ”, Lucia Chen, nhân viên kinh doanh xe điện tại Sahiyoo, cho biết.

Sahiyoo là một doanh nghiệp tại Trùng Khánh, thành phố then chốt trong nỗ lực tự chủ. Trùng Khánh đã dẫn đầu cả nước về sản xuất ôtô, củng cố vị thế quốc gia sản xuất ôtô lớn nhất thế giới của Trung Quốc.

Ông Tập đã kêu gọi xây dựng các tuyến đường sắt trực tiếp từ đây xuyên qua Trung Á tới châu Âu với chi phí khoảng 5 tỷ USD. Chen nhận thấy tuyến đường này rất hữu ích để đưa hàng hóa đến tay khách hàng.

“Tôi rất lạc quan về tương lai của ngành xe điện tại Trùng Khánh”, cô nói trong chuyến tham quan nhà máy. “Gia đình và bạn bè tôi đều đã chuyển từ xe xăng sang xe điện. Do cuộc chiến ở Iran, giá xăng tăng mạnh thúc đẩy nhiều người cân nhắc mua xe điện”.

Ông Trump đến Trung Quốc lần này một phần nhằm thúc đẩy nỗ lực chấm dứt xung đột Iran. Ông hy vọng Trung Quốc sẽ hỗ trợ làm trung gian cho thỏa thuận với Tehran. Đây là một dấu hiệu khác cho thấy vai trò của Bắc Kinh trên trường quốc tế, theo Bicker.

Tổng thống Mỹ thường hay nói về mối quan hệ tốt đẹp với ông Tập. Ông Trump có thể cảm thấy mình đủ khả năng để đàm phán với lãnh đạo Trung Quốc và muốn đạt được kết quả cụ thể từ lần gặp thượng đỉnh này.

“Nếu rời Bắc Kinh với tuyên bố rằng mình đã thuyết phục được Trung Quốc mua thêm hàng hóa Mỹ, ông Trump có thể coi đó là một thắng lợi”, Bicker viết.

Đối với Trung Quốc, chiến thắng có thể nằm ở một chuyến thăm cấp nhà nước diễn ra suôn sẻ. Ngay cả khi không đạt thỏa thuận thương mại nào, chuyến thăm của Tổng thống Mỹ sau gần một thập kỷ cũng đủ để làm sáng tỏ thông điệp của ông Tập, đó là Trung Quốc luôn mở cửa cho kinh doanh và chào đón thế giới.

“Tôi cảm thấy Trung Quốc ngày càng kết nối và hội nhập sâu rộng hơn với cộng đồng quốc tế”, một nhiếp ảnh gia tại Trùng Khánh cho hay. “Trước đây rất khó để tôi thấy những người nước ngoài, nhưng giờ gặp rất nhiều. Chúng ta như một gia đình vậy”.

Đây chính là hình ảnh mà ông Tập muốn thế giới thấy nhiều hơn, khi Trung Quốc cố gắng khắc họa đất nước này là biểu tượng của sự ổn định, điều trái ngược với những diễn biến khó lường của Mỹ dưới thời ông Trump, theo Bicker.

Thanh Tâm (Theo BBC, Reuters, AFP)