Những người tuần hành ủng hộ chính phủ tại thủ đô Tehran của Iran vào ngày 12-1 – Ảnh: REUTERS
Cùng với đe dọa hành động quân sự, Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 12-1 tiếp tục siết chặt sức ép lên Iran bằng thuế quan. Ông tuyên bố bất kỳ quốc gia nào “làm ăn” với Iran sẽ phải chịu mức thuế 25% đối với mọi hoạt động kinh doanh với Mỹ, và điều này “có hiệu lực ngay lập tức”.
Giữa vũ lực và ngoại giao
Với các cuộc biểu tình dường như đã trở thành vòng lặp tại Iran và dường như không có lối thoát khi nước này tiếp tục bị cấm vận, lần này ông Trump đã kiên quyết tuyên bố sẽ “bảo vệ” người biểu tình.
Người phát ngôn Nhà Trắng Karoline Leavitt khẳng định nhà lãnh đạo Mỹ sẽ không ngần ngại sử dụng vũ lực và đang cân nhắc khả năng không kích Iran.
Chuyên gia Ray Takeyh thuộc Hội đồng Quan hệ đối ngoại cho rằng ông Trump có thể nhắm mục tiêu vào Lực lượng Vệ binh cách mạng tinh nhuệ đang tham gia trấn áp biểu tình.
Biểu tình đã lan ra 130 trên 150 thành phố của Iran, và Mỹ sẽ không thể thực hiện một chiến dịch nhanh gọn.
Chưa kể, dù đã suy yếu bởi các đợt tấn công của Mỹ và Israel vào giữa năm ngoái cũng như các lực lượng ủy nhiệm Hamas và Hezbollah, bộ máy an ninh Iran hầu như vẫn còn rất mạnh.
Giới chức Iran cũng thề rằng nếu bị tấn công thì Israel và “tất cả căn cứ, tàu thuyền Mỹ” sẽ là “mục tiêu hợp pháp”.
“Nếu Washington muốn thử phương án quân sự mà họ đã từng thử trước đây, chúng tôi đã sẵn sàng”, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi nói với Đài Al Jazeera. Điều này có khả năng khuấy động một cuộc khủng hoảng khu vực.
Nhưng nếu không hành động, hậu quả cũng rất lớn khi thể hiện rằng Mỹ không dám can thiệp, nhất là sau những tuyên bố của ông Trump, theo ông Behnam Ben Taleblu – nhà nghiên cứu tại Tổ chức Bảo vệ dân chủ.
Tính toán đằng sau đàm phán
Do đó, trong khi cân nhắc các biện pháp quân sự, ông Trump vừa tung ra đòn thuế 25% đối với các quốc gia làm ăn với Iran, vừa nói rằng luôn “ưu tiên ngoại giao”, sau khi Tehran đánh tiếng sẵn sàng đối thoại với Washington.
Tuy nhiên, sau lời đe dọa này, nhà lãnh đạo Mỹ vẫn chưa ký sắc lệnh hành pháp nào. Mức thuế này có thể gây ra cú sốc cho kinh tế Mỹ khi ảnh hưởng đến hàng loạt quốc gia cũng có làm ăn với Washington như Trung Quốc, Ấn Độ, Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất, khối EU.
Cả Iran và Mỹ đều xác nhận đã có sự liên lạc để thiết lập đàm phán. Ông Trump “có lẽ hiện đang nghĩ rằng Iran đang chao đảo trong nước… [và] ông ấy có thể đạt được những nhượng bộ tối đa” – ông Jamal Abdi, Chủ tịch Hội đồng Người Mỹ gốc Iran, nhận định với Đài Al Jazeera.
Tuy nhiên, sau vòng đàm phán trước đó đổ vỡ vì cuộc tấn công của Israel và Mỹ vào Iran vào tháng 6-2025, Iran dường như không còn lòng tin vào khả năng đàm phán lần này. Ngoại trưởng nước này dù tuyên bố luôn mở cửa đối thoại nhưng cũng nhấn mạnh sẵn sàng “chiến” với Washington.
Giới phân tích cho rằng Tehran sẽ không dễ dàng nhượng bộ Washington, nhất là sau khi tuyên bố đã kiểm soát được bạo loạn. Trong trường hợp đó, đàm phán có thể là cách để Iran câu giờ để giảm bớt sức ép, theo báo Wall Street Journal.
“Tổng thống Mỹ là một quân bài khó đoán, một quả tên lửa không bộ phận dẫn đường. Ông ấy có thể đạt được thỏa thuận với Iran và chấm dứt mối đe dọa ném bom, hoặc ông ấy có thể quyết định ném bom trước rồi mới đàm phán.
Chiến thuật của Tổng thống thường là sử dụng các cuộc tấn công quân sự chính xác, chi phí thấp và sau đó đưa ra một giải pháp ngoại giao nào đó” – ông Sina Azodi, Giám đốc chương trình nghiên cứu Trung Đông tại Đại học George Washington, nhận định.
Phản ứng quốc tế trước động thái của Mỹ
Theo cơ sở dữ liệu kinh tế của Trading Economics, các đối tác thương mại chính của Iran là Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất và Iraq. Ngày 13-1, sau khi ông Trump công bố đòn thuế, Trung Quốc tuyên bố sẽ bảo vệ các quyền và lợi ích của mình.
“Chúng tôi luôn tin rằng không có người thắng cuộc trong một cuộc chiến thuế quan, và Trung Quốc sẽ kiên quyết bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của mình”, Hãng tin AFP dẫn lời người phát ngôn Mao Ninh của Bộ Ngoại giao Trung Quốc. Trước đó, cả Bắc Kinh và Nga đều lên tiếng phản đối việc “can thiệp nội bộ” vào Iran.
Trong nội bộ Mỹ, các quan chức và Phó tổng thống JD Vance khuyên ông Trump không từ bỏ ngoại giao trước khi không kích Iran.
Tuy nhiên, cũng có những quan chức “diều hâu” như thượng nghị sĩ Lindsey Graham cổ vũ ông Trump rằng Iran sẽ là “phần thưởng lớn nhất” giúp nhà lãnh đạo Mỹ ghi tên mình vào sách sử.
Ở châu Âu, nhà ngoại giao EU Kaja Kallas tuyên bố khối này sẵn sàng áp đặt các biện pháp trừng phạt mới đối với Iran.
Trong khi đó, Thủ tướng Đức Friedrich Merz cho rằng Chính phủ Iran đang trong “những ngày và tuần cuối cùng” nhưng vẫn “có khả năng chấm dứt cuộc xung đột này một cách hòa bình”.
