Cuộc đời luôn vận hành trên nguyên tắc song hành: khi ta được một điều gì đó, gần như chắc chắn ta cũng sẽ mất đi một điều khác. Đó là quy luật tự nhiên, không cần ai đặt ra, cũng chẳng ai có thể phá vỡ. Vấn đề là chúng ta có nhận diện được nó hay không, có đủ tỉnh thức để hiểu giá trị của cái được và cái mất trong từng giai đoạn hay không.
Mỗi điều tốt đẹp mà ta đạt được thường đi kèm một sự hy sinh hay đánh đổi. Được một công việc tốt thì mất đi sự thoải mái về thời gian. Được một tình yêu ngọt ngào thì mất đi một phần tự do cá nhân. Được sự ổn định thì mất đi những trải nghiệm mạo hiểm. Những sự đánh đổi ấy không phải lúc nào cũng hiển hiện rõ ràng ở thời điểm ta lựa chọn, nhiều khi phải trải qua năm tháng mới nhận ra. Có lúc, ta nhìn lại và bất chợt hiểu rằng cái được mà mình từng hãnh diện lại chính là khởi đầu của những mất mát không ngờ.
Trong kinh tế, có một khái niệm gọi là “chi phí cơ hội”. Nó nói rằng khi ta chọn một phương án, ta đồng thời từ bỏ cơ hội đến từ phương án khác. Trong đời sống, nguyên tắc này hiện hữu mỗi ngày, trong mọi quyết định lớn nhỏ. Khi ta chọn làm việc thêm giờ để kiếm thêm thu nhập, ta đã từ bỏ cơ hội ở bên gia đình, cơ hội để nghỉ ngơi, cơ hội để bồi dưỡng sức khỏe. Khi ta chọn đi du học, ta được mở rộng tri thức, mở rộng tầm nhìn, nhưng mất đi những năm tháng gần gũi bên người thân. Khi ta chọn ở lại quê hương để gắn bó, ta được sự bình yên quen thuộc, nhưng mất cơ hội trải nghiệm một thế giới khác.
Điều khó khăn nằm ở chỗ: chúng ta thường chỉ chăm chăm nhìn vào cái được, mà ít khi cân nhắc cái mất đi. Hoặc ngược lại, có những người quá ám ảnh về những mất mát, nên quên trân trọng cái họ đang có trong tay. Cả hai cách nhìn này đều làm ta mất đi sự cân bằng. Người chỉ thấy cái được dễ tự mãn, dễ chạy theo thành công mà không nhận ra mình đang đánh đổi điều quý giá khác. Người chỉ thấy cái mất thì rơi vào trạng thái than vãn, u buồn, không thể tận hưởng niềm vui trước mắt.
Chìa khóa nằm ở sự tỉnh thức. Tỉnh thức để tự hỏi: cái được này có thực sự mang lại giá trị lâu dài và hạnh phúc cho mình không? Và cái mất kia có thật sự là thất bại, hay chỉ đơn giản là một sự thay đổi cần thiết trên hành trình? Bởi không phải mất mát nào cũng đáng tiếc, và không phải thành tựu nào cũng thật sự đáng mừng. Có người được chức vụ cao, nhưng mất đi sức khỏe và thời gian cho gia đình, cuối cùng nhận ra chức vụ ấy chẳng bù đắp nổi. Có người mất đi một mối tình, nhưng nhờ thế lại tìm thấy sự trưởng thành và cơ hội cho một tình yêu lành mạnh hơn.
Được và mất, nếu nhìn sâu, đều chỉ là hai sắc thái khác nhau của cùng một hành trình. Chúng không tuyệt đối. Được chưa chắc là thành công vĩnh viễn, mất chưa chắc là thất bại cuối cùng. Nhiều khi, cái ta gọi là mất chính là cơ hội để bước sang một giai đoạn khác, và cái ta gọi là được chỉ là một trạm dừng tạm thời. Khi nhìn được như vậy, ta mới bớt bám chấp, bớt cực đoan, bớt những dằn vặt không cần thiết.
Hãy thử hình dung một người nông dân. Mỗi mùa, họ gieo hạt xuống đất. Gieo hạt, họ mất đi hạt giống trong tay, nhưng rồi được cả mùa vụ. Khi mùa vụ qua đi, họ mất đi những bông lúa vàng, nhưng lại được hạt giống mới để tiếp tục chu kỳ sau. Được và mất luân phiên, nhưng nếu nhìn tổng thể, cả hành trình ấy đều mang ý nghĩa. Cuộc đời chúng ta cũng vậy, chỉ khác ở chỗ ta có đủ sáng suốt để thấy bức tranh toàn cảnh hay không.
Khi đứng trước một lựa chọn, hãy tự hỏi: mất mát mà mình sẽ trả có đáng không? Đó chính là lúc ta áp dụng cái nhìn “chi phí cơ hội” vào đời sống. Nếu cái được mang lại niềm vui, ý nghĩa, sự trưởng thành, thì cái mất kia có thể chấp nhận. Nhưng nếu cái được chỉ là vỏ bọc, là sự thỏa mãn nhất thời, còn cái mất là sức khỏe, là sự bình an, là những giá trị căn bản, thì có lẽ đó là cái giá quá đắt.
Có lẽ quan trọng nhất vẫn là giữ cho mình một cái nhìn bao dung. Bao dung với chính những lựa chọn của mình, bao dung với những mất mát không thể tránh, và bao dung với những được chưa trọn vẹn. Cuộc sống không phải là một bài toán tối ưu tuyệt đối. Nó giống như một bản nhạc có cả nốt thăng lẫn nốt trầm. Được và mất chính là hai loại nốt ấy. Chỉ khi chấp nhận cả hai, ta mới nghe trọn vẹn bản nhạc của đời mình.
Đôi khi, những mất mát dạy ta nhiều hơn những điều ta được. Chúng cho ta bài học về sự kiên nhẫn, về khả năng đứng dậy, về sự trưởng thành trong tâm hồn. Và đôi khi, cái được không phải là một vật chất cụ thể, mà chỉ là một trải nghiệm, một góc nhìn mới, một sự chuyển hóa trong nhận thức.
Nếu biết nhìn đời bằng con mắt tỉnh thức, ta sẽ không còn nặng nề với được và mất. Ta sẽ biết trân trọng những gì đang hiện hữu, thay vì tiếc nuối những gì đã đi qua hay lo lắng về những gì chưa tới. Ta sẽ biết mỉm cười với những gì mình có, và bình thản với những gì mình đã để lại phía sau. Đó không phải là sự thụ động, mà là sự chủ động trong việc sống trọn vẹn với từng khoảnh khắc.
Khi ta thôi hỏi “tôi được gì, tôi mất gì”, mà bắt đầu hỏi “tôi học được gì từ điều này”, “tôi trở thành ai sau trải nghiệm này”, thì lúc ấy ta đã thật sự vượt lên trên nhị nguyên của được và mất. Lúc ấy, mọi lựa chọn, mọi trải nghiệm đều mang ý nghĩa, và ta không còn sợ hãi trước sự đổi thay.
Cuối cùng, cuộc đời không đo bằng những được và mất cụ thể, mà đo bằng sự bình an và trọn vẹn trong lòng ta. Nếu điều ta chọn khiến ta bình yên, khiến ta trưởng thành, thì cái giá phải trả luôn xứng đáng. Và nếu điều ta được chỉ làm ta thêm lo lắng, thêm trống rỗng, thì có lẽ đó không phải là thành công thật sự.
Được và mất, sau tất cả, chỉ là hai nửa của cùng một vòng tròn. Chúng ta đi qua được, đi qua mất, để rồi một ngày nhận ra, điều quan trọng không phải là cái ta đang cầm trong tay, mà là cái ta giữ được trong tim. Và khi hiểu được điều ấy, ta sẽ biết mỉm cười với cả được lẫn mất, như hai người bạn đồng hành không thể tách rời trên hành trình làm người.
