Một bệnh viện dã chiến của Mỹ được thiết lập trong Chiến dịch Bão táp sa mạc năm 1991 (Operation Desert Storm) – Ảnh: AP
Con người đặt tên cho thế giới xung quanh gần như từ khi ngôn ngữ ra đời. Nhưng việc gọi tên bão hay các sự kiện quan trọng khác chỉ mới xuất hiện gần đây.
Những cái tên không chỉ để phân biệt
Hãng tin AP dẫn lời bà Shannon Murphy, CEO công ty phát triển thương hiệu Nameistry, cho biết tên gọi của các chiến dịch quân sự (như “Operation Epic Fury“), các cơn bão (Hugo, Andrew, Katrina…), dịch bệnh (COVID-19) hay tên công ty đều không chỉ để phân biệt. Theo bà, chúng còn kể một câu chuyện.
Bà nói: “Nếu một thứ gì đó có tên, nó mang một ý nghĩa nhất định và sẽ xuất hiện trong giao tiếp”.
Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), cơ quan quản lý việc đặt tên bão nhiệt đới toàn cầu, cho biết đây là cách nhanh nhất để truyền đạt cảnh báo, nâng cao nhận thức cộng đồng và hạn chế nhầm lẫn khi nhiều cơn bão cùng di chuyển. Việc này còn hỗ trợ công tác nghiên cứu và lưu trữ.
Bão nhiệt đới trên thế giới được đặt tên theo danh sách bảng chữ cái do năm cơ quan khu vực thống nhất trước.
Một số danh sách lặp lại theo chu kỳ vài năm, bắt đầu bằng chữ “A” cho cơn bão đầu tiên trong năm. Số khác dùng danh sách mới mỗi năm. Riêng khu vực Đại Tây Dương bỏ qua các tên bắt đầu bằng Q, U, X, Y và Z.
Cho đến năm 1979, Mỹ chỉ dùng tên nữ để đặt cho bão, nhưng nay đã có cả tên nam.
Hai lần trong 25 năm qua, khu vực Đại Tây Dương dùng hết tên trong danh sách năm, phải chuyển sang bảng chữ cái Hy Lạp. Nay khu vực này đã có danh sách bổ sung dự phòng.
Với những cơn bão gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng – về số người chết hoặc tài sản – tên bão có thể bị “treo”, không dùng lại. Ông Robbie Berg, chuyên gia điều phối cảnh báo tại Trung tâm Bão quốc gia Mỹ, cho biết người ta cũng tránh dùng lại tên khó phát âm.
Hai cơn bão từng bị treo tên là Sandy (đổ bộ Jamaica, Cuba và bờ Đông nước Mỹ năm 2012, khiến 182 người chết) và Katrina (đổ bộ năm 2005, khiến 1.833 người chết). Hai tên này lần lượt được thay bằng Katia và Sara.
Tại Anh và Ireland, người dân có thể gửi đề xuất đặt tên bão.
Tên chiến dịch quân sự: Cần nghiêm túc và an toàn
Cựu Thủ tướng Anh Winston Churchill và vợ – Ảnh: AP
Tên bão được đặt sao cho dễ nhớ, đơn giản, không nhằm khơi gợi cảm xúc. Trước đây, tên chiến dịch quân sự cũng vậy – chủ yếu để giữ bí mật và phân biệt các chiến dịch – cho đến khi cựu Thủ tướng Anh Winston Churchill (1874-1965) đổi cách đặt tên, để phù hợp mục tiêu chung của phe Đồng minh trong Thế chiến 2.
Ông Ruben Stewart, chuyên gia cấp cao về chiến tranh trên bộ tại Viện Nghiên cứu chiến lược quốc tế (IISS), cho biết trong Thế chiến 2, các tên Overlord, Torch hay Husky ban đầu chỉ là mật danh lập kế hoạch, chưa phải tên chiến dịch chính thức.
Việc ông Churchill can thiệp đặt tên Chiến dịch Overlord (còn gọi là Ngày D – cuộc đổ bộ của quân Đồng minh lên vùng Normandy của Pháp ngày 6-6-1944) phản ánh nhận thức rằng tên mỗi chiến dịch đều có ý nghĩa quan trọng.
Trong bức thư năm 1943, ông Churchill cho rằng tên chiến dịch không nên mang sắc thái ‘tự cao, quá tự tin’ hay ‘phù phiếm, nhẹ nhàng’. Ông cũng cho rằng không nên để người mẹ hay góa phụ nào phải nói con/chồng mình hy sinh trong chiến dịch tên ‘Bunnyhug’ (một điệu nhảy phổ biến thời đó) hay ‘Ballyhoo’ (ồn ào, phô trương).
Quân đội Mỹ sau đó chọn tên hai từ, còn Anh vẫn dùng một từ. Ngày nay, mật danh quân sự của Anh được tạo tự động, trong khi tên chiến dịch của Mỹ vẫn mang tính gợi hình.
Điều này khiến các chiến dịch chung có thể mang tên khác nhau: chiến dịch trong Chiến tranh vùng Vịnh 1991 được Mỹ gọi là “Operation Desert Storm”, còn Anh gọi là “Operation Granby”.
Theo ông Stewart, cái tên “Operation Killer” trong chiến tranh liên Triều (1950-1953) từng gây “vấn đề quan hệ công chúng rõ ràng”.
Tên “Operation Epic Fury” (Chiến dịch Cuồng nộ), đặt cho chiến dịch đối đầu Iran nổ ra từ cuối tháng 2-2026, được Tổng thống Mỹ Donald Trump chọn từ danh sách 20 cái tên.
Ông Stewart nhận định một cái tên có thể “báo hiệu mục đích, trấn an dư luận trong nước, duy trì tính chính danh của liên minh, răn đe đối thủ và tạo bản sắc chung cho binh lính”. Tên gọi tốt nhất, theo ông, cần “rõ ràng, nghiêm túc, dễ nhớ, an toàn về văn hóa và về mặt chính trị”.
Chiến dịch của Mỹ sau vụ khủng bố tháp đôi 11-9-2001 ban đầu mang tên “Operation Infinite Justice”, nhưng sau đó đổi thành “Operation Enduring Freedom” vì lo ngại các đồng minh Hồi giáo ở Trung Đông phật lòng – do người Hồi giáo tin rằng chỉ thánh Allah mới có thể mang lại “công lý vô hạn”.
Tránh dùng tên người đặt cho những căn bệnh
Cách đặt tên cho các sự kiện lớn cũng thay đổi theo thời gian. Trước đây, bệnh và tình trạng y tế thường được đặt theo tên người phát hiện hoặc nơi phát hiện – như bệnh Alzheimer hay Ebola. Nhưng nay Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo không nên làm vậy nữa.
Bà Murphy nhận xét việc tránh dùng lại những tên gắn với hình ảnh cụ thể như “cúm heo” hay “cúm Tây Ban Nha” cho thấy sức mạnh của một cái tên. Theo bà, những liên tưởng này một khi đã ăn sâu vào tâm trí thì rất khó gỡ bỏ.
