Các thành viên thuộc Lực lượng Huy động Nhân dân (PMF) của Iraq – Ảnh: AFP
Sau nhiều năm bị Israel và Mỹ liên tục gây sức ép, “trục kháng chiến” – mạng lưới các lực lượng vũ trang thân Iran trải khắp Trung Đông – từng được xem đã mất đáng kể khả năng răn đe, khiến không ít chuyên gia nhận định chiến lược “phòng thủ từ xa” của Tehran đã thất bại.
Tuy nhiên, khoảng 6 tháng sau khi xung đột trực tiếp giữa Iran với Mỹ và Israel nổ ra, cục diện dường như đang cho thấy sự biến chuyển.
“Trục kháng chiến” hồi phục và trở lại vai trò lá chắn của Iran
“Trục kháng chiến” là tên gọi mà Iran và các đồng minh sử dụng để chỉ mạng lưới các lực lượng chống Israel và phản đối ảnh hưởng của Mỹ tại Trung Đông – gồm Hezbollah ở Lebanon, Houthi tại Yemen, các nhóm vũ trang thân Iran ở Iraq, Hamas cùng một số lực lượng Palestine tại Dải Gaza.
Trong nhiều thập kỷ, mạng lưới này là một phần quan trọng trong chiến lược “phòng thủ từ xa” của Tehran. Thay vì để lãnh thổ Iran trở thành tiền tuyến, Tehran sử dụng các đồng minh để tạo sức ép lên Mỹ và Israel từ nhiều hướng, hình thành một lớp răn đe khiến đối phương phải cân nhắc trước khi trực tiếp tấn công Iran.
Tuy nhiên, sau chiến dịch quân sự quy mô lớn của Israel nhằm đáp trả Hamas từ cuối năm 2023, “trục kháng chiến” này đã hứng chịu những tổn thất nặng nề.
Nhiều thủ lĩnh cấp cao khi đó bị tiêu diệt, trong đó có lãnh đạo Hamas Yahya Sinwar và thủ lĩnh Hezbollah Hassan Nasrallah. Các nhóm vũ trang thân Iran tại Iraq liên tục hứng không kích, còn Houthi ở Yemen cũng trở thành mục tiêu của nhiều chiến dịch quân sự.
Hàng ngàn người ủng hộ lực lượng Hezbollah tham dự buổi lễ tưởng niệm các chiến binh tử trận trong đợt leo thang căng thẳng với Israel vào tháng 3-2023 – Ảnh: REUTERS
Theo giới phân tích, chính khi mạng lưới này suy yếu, Mỹ và Israel mới quyết định tiến hành chiến dịch quân sự trực tiếp nhằm vào Iran.
Ông Trita Parsi, Phó chủ tịch Viện Quincy vì Nghệ thuật quản trị có trách nhiệm, nhận định với Đài CNN rằng “trục kháng chiến” đã giúp Iran tránh bị tấn công trực tiếp trong hơn hai thập kỷ. Khi mạng lưới này mất đi khả năng răn đe, Tehran lập tức phải đối mặt với sức ép quân sự từ cả Mỹ lẫn Israel.
Song thay vì từ bỏ chiến lược này, Iran lại lựa chọn tái đầu tư vào mạng lưới đồng minh. Sau nhiều tháng giao tranh, các lực lượng thân Tehran dần thích nghi với cục diện mới và khôi phục hoạt động.
Theo cựu quan chức tình báo quân đội Israel Danny Citrinowicz, “trục kháng chiến” không mất đi, mà các lực lượng này đang tìm cách thay đổi. Ông cho rằng Hezbollah đã phục hồi nhanh hơn dự đoán của Israel, trong khi Houthi và các nhóm vũ trang tại Iraq cũng ngày càng phối hợp chặt chẽ hơn với Tehran.
Đáng chú ý, nhiều chuyên gia cho rằng các lực lượng này không đơn thuần là những “lực lượng ủy nhiệm” của Iran. Dù mỗi nhóm có mục tiêu và lợi ích riêng, họ vẫn gắn kết với Tehran vì chia sẻ nhiều lợi ích chung.
Nhờ đó, Iran vẫn có thể duy trì ảnh hưởng tại Trung Đông thông qua các đồng minh thay vì phải trực tiếp triển khai lực lượng.
Mạng lưới các lực lượng đồng minh của Iran tại Trung Đông – Dữ liệu: CNN; Chuyển ngữ: HÀ ĐÀO
Chiến lược kéo dài cuộc chiến buộc Mỹ phải nhượng bộ
Nếu giai đoạn đầu của cuộc chiến chứng kiến Iran chủ yếu đáp trả các đòn tấn công từ Mỹ và Israel, thì những tuần gần đây, Tehran được cho là đã chuyển sang chủ động mở rộng quy mô xung đột.
Theo phân tích của Hãng tin Reuters ngày 3-8, mục tiêu của Iran không đơn thuần là chỉ giành ưu thế trên chiến trường, mà là buộc Washington phải chiến đấu theo nhịp độ do Tehran đặt ra.
Trong hai tuần qua, Iran liên tiếp mở các cuộc tấn công phủ đầu, nhằm vào căn cứ Mỹ ở Jordan, mở rộng hoạt động sang Syria và bị nghi đứng sau một vụ tấn công bằng máy bay không người lái tại Ai Cập.
Song song đó, các lực lượng Houthi tại Yemen cũng gia tăng sức ép với Saudi Arabia thông qua các cuộc tấn công vào cơ sở dầu khí, tàu chở dầu và tuyến vận tải qua eo biển Bab al-Mandeb.
Những diễn biến này, cùng với sức ép tại eo biển Hormuz và khu vực gần kênh đào Suez, đã mở rộng đáng kể phạm vi bất ổn tại khu vực Trung Đông.
Tàu hàng kẹt ngoài khơi Iran, gần eo biển Hormuz, ngày 12-7 – Ảnh: AP
Theo ông Michael Knights thuộc Viện Washington, lợi thế lớn nhất của Iran không nằm ở khả năng gây thiệt hại trực tiếp cho Mỹ hay Israel, mà ở việc có thể khiến các nước trong khu vực và nền kinh tế toàn cầu phải gánh chịu hậu quả.
“Ngay từ đầu, Iran đã tìm cách leo thang hơn Mỹ bằng cách liên tục mở rộng các lựa chọn leo thang của mình, để tuần nào cũng có một quân bài mới: một khu vực mới, một loại vũ khí mới hoặc một mục tiêu mới”, ông nói.
Đây cũng được xem là cách Tehran tạo thêm đòn bẩy trước các cuộc thương lượng trong tương lai.
Theo một nguồn tin cấp cao của Iran, Tehran cho rằng chỉ khi tạo đủ đòn bẩy về quân sự và địa chính trị, nước này mới có thể bước vào đàm phán với Mỹ ở vị thế thuận lợi hơn.
Nhìn rộng hơn, đây gần như là cuộc cạnh tranh về sức chịu đựng của các bên hơn là về hỏa lực. Iran đặt cược rằng họ có thể cầm cự trước sức ép kinh tế lâu hơn khoảng thời gian Mỹ và các đồng minh có thể chấp nhận những gián đoạn kéo dài đối với thương mại, thị trường năng lượng và an ninh khu vực.
Dĩ nhiên, chiến lược này cũng chứa đựng nhiều rủi ro. Việc liên tục mở rộng chiến trường có thể khiến xung đột vượt khỏi tầm kiểm soát, trong khi chính Iran cũng phải đối mặt với áp lực kinh tế ngày càng lớn.
Thế nhưng ở thời điểm hiện tại, nhiều chuyên gia nhận định Iran dường như không còn đặt mục tiêu nhanh chóng kết thúc cuộc chiến.
Thay vào đó, nước này đang cố gắng kéo dài xung đột, mở rộng áp lực trên nhiều mặt trận và sử dụng “trục kháng chiến” như công cụ để nâng cao vị thế của mình, với kỳ vọng khi các cuộc đàm phán cuối cùng diễn ra, Tehran sẽ là bên có nhiều lợi thế hơn trên bàn thương lượng.
