Trải nghiệm kính AI tại một triển lãm ở Trung Quốc – Ảnh: AFP
Tại nhiều quốc gia, đặc biệt Đông Á, điểm số trong các kỳ thi luôn là một vấn đề nhạy cảm. Khi gian lận xảy ra, việc hủy kết quả và tổ chức thi lại thường được xem như giải pháp bảo đảm công bằng.
Các vụ việc này đồng thời làm dấy lên câu hỏi về năng lực giám sát, ngăn chặn hành vi gian dối nhất là trong thời đại công nghệ liên tục thay đổi.
Bê bối kỳ thi NEET-UG ở Ấn Độ
NEET-UG là kỳ thi đầu vào y khoa lớn nhất Ấn Độ, thu hút hơn 2,2 triệu thí sinh năm 2026. Với nhiều gia đình, đây là cánh cửa vào nghề bác sĩ, có thể giúp họ đổi đời. Tuy nhiên chỉ có 130.000 suất phân bổ cho 800 trường cao đẳng y khoa trên cả nước, dẫn tới cuộc cạnh tranh khốc liệt với tỉ lệ 1 chọi 17.
Kỳ thi năm nay diễn ra ngày 3-5 nhưng chỉ 9 ngày sau, Cơ quan Khảo thí quốc gia Ấn Độ tuyên bố hủy toàn bộ kết quả và tổ chức thi lại. Nguyên nhân đến từ một tài liệu “dự đoán đề” bị phát hiện có nhiều câu trùng hoặc rất gần với đề chính thức, làm dấy lên nghi vấn đề thi đã lọt ra ngoài trước giờ làm bài.
Theo báo chí Ấn Độ, tài liệu này xuất hiện trên mạng thậm chí trước cả ngày thi, dẫn đến việc rà soát lại toàn bộ các khâu, từ ra đề, dịch đề đến in ấn, vận chuyển và cả các lớp luyện thi.
Sau khi sự việc được phơi bày, phản ứng của xã hội nhanh chóng vượt khỏi phạm vi một kỳ thi. Nhiều thí sinh và phụ huynh phản đối, yêu cầu làm rõ trách nhiệm của cơ quan khảo thí. Quốc hội Ấn Độ cũng yêu cầu các bên liên quan báo cáo tiến độ điều tra và phương án bảo đảm kỳ thi lại.
Trước diễn biến trên, Cục Điều tra Trung ương Ấn Độ (CBI) quyết định mở rộng điều tra ra toàn quốc, khám xét nhiều địa điểm, thu giữ điện thoại, tin nhắn và tài liệu số. Ít nhất 10 nghi can đã bị bắt hoặc tạm giữ, trong đó có người bị cho là môi giới giữa phụ huynh, thí sinh, giáo viên luyện thi và những mắt xích có thể tiếp cận đề.
Cũng liên quan đến ngành y, tại Pakistan năm 2024, kỳ thi đầu vào y khoa MDCAT ở Quetta, hơn 50 thí sinh đã bị bắt vì sử dụng thiết bị Bluetooth để nhận đáp án. Hai người khác bị cáo buộc đóng vai trò hỗ trợ đường dây gian lận, gồm một cựu quan chức liên quan lĩnh vực tuyển dụng công.
Các thiết bị được bán với giá rẻ nhưng hậu quả lại rất đắt. Sau vụ việc, cơ quan quản lý y khoa Pakistan đã rà soát kết quả, lập các nhóm điều tra chung ở nhiều địa phương và xem xét tổ chức thi lại ở nơi có dấu hiệu gian lận.
Sử dụng tai nghe Bluetooth để gian lận không còn là chuyện mới, song vụ việc xảy ra trong kỳ thi đầu vào Đại học Waseda ở Nhật Bản năm 2024 cho thấy công nghệ đã “tiếp tay” cho các hành vi này ra sao.
Theo tờ Asahi Shimbun của Nhật Bản, một nam sinh 18 tuổi đã bị tạm giữ vì sử dụng kính thông minh để chụp đề thi, đăng hình lên mạng xã hội nhờ gửi đáp án.
Vụ việc chỉ bị phát giác khi có người nhìn thấy các trao đổi trên mạng và báo cho trường. Đại học Waseda hủy kết quả dự thi của thí sinh, trong khi cảnh sát xem xét hành vi cản trở hoạt động tổ chức thi.
Gian lận với kính thông minh cũng không phải là mới, song khi các thiết bị đeo hỗ trợ trí tuệ nhân tạo (AI) trở nên phổ biến hơn, giá cả phải chăng và tinh vi hơn, việc đánh giá năng lực thí sinh cũng chịu áp lực rất lớn để phát triển.
Nói cách khác, AI và các thiết bị thông minh đã khơi dậy cuộc tranh luận về cách cân bằng giữa chuyện học tập – thi cử với gian lận.
Dùng công nghệ để chống công nghệ
Những gì kính AI hiển thị với người đeo cho bài kiểm tra cuối kỳ bậc đại học môn “Mạng truyền thông máy tính” tại Đại học Khoa học và Công nghệ Hong Kong (HKUST) – Ảnh: HKUST
Với bê bối NEET-UG tại Ấn Độ, quyết định tổ chức thi lại được nhà chức trách xem là cần thiết. Do là ngành đặc thù liên quan đến sức khỏe con người, hủy kết quả và thi lại không chỉ bảo đảm sự công bằng mà còn hạn chế hệ quả lâu dài.
Hàng loạt biện pháp giám sát nghiêm ngặt đã được triển khai trong kỳ thi lại hôm 21-6 vừa rồi, như xác thực khuôn mặt, kiểm tra sinh trắc học và lắp đặt hàng ngàn thiết bị gây nhiễu tín hiệu.
Việc tổ chức thi lại cũng phản ánh một thực tế khó khăn hiện nay: khi tài liệu “dự đoán đề” bị lan truyền, không thể xác định trong số 2,2 triệu thí sinh ai đã xem và chưa xem tài liệu này. Tuy nhiên việc thi lại đã khiến không ít người “học thật, thi thật” bị trầm cảm. Những trường hợp này rơi vào nhóm đến từ nông thôn, gia đình thu nhập thấp, theo Đài DW.
Cũng là một đất nước tỉ dân như Ấn Độ, Trung Quốc đặt niềm tin vào AI cho việc giám sát và thực hiện hai lớp kiểm tra trước phòng thi gaokao (Cao khảo, tức kỳ thi tuyển sinh đại học – PV).
Năm 2025, Tân Hoa xã cho biết nhiều địa phương đã đưa AI vào giám sát phòng thi theo thời gian thực, tự động cảnh báo các hành vi bất thường như thì thầm, nhìn bài hoặc giám thị thiếu tập trung.
Các điểm thi được trang bị cổng an ninh thông minh, máy dò kim loại cầm tay, thiết bị chặn sóng. Song song đó, giám thị kiểm tra các vật dụng như điện thoại, đồng hồ thông minh, kính thông minh, tai nghe giấu kín. Một số nơi còn dùng hệ thống nhận diện hành vi trên camera để hỗ trợ giám thị.
Biện pháp của Trung Quốc phản ánh xu hướng “chống công nghệ bằng công nghệ”. Tuy nhiên cơ quan khảo thí vẫn nhấn mạnh vai trò kiểm tra thủ công và quyết định cuối cùng nằm ở con người bởi AI chỉ là công cụ cảnh báo, chứ không thể thay hoàn toàn trách nhiệm của giám thị.
Cách tiếp cận của Trung Quốc cho thấy trong thời đại hiện nay, việc “lục túi” thí sinh là chưa đủ.
Đi xa hơn, một số người đề xuất kiểm soát toàn bộ “vòng đời” kỳ thi, từ việc ai được tiếp cận đề, truy cập lúc nào, sao chép ra sao đến việc phân tích bằng AI các dữ liệu, tìm khu vực nào có bất thường về điểm số, phòng thi nào có số thí sinh hoàn tất bài thi trong thời gian tương đương nhau…
Nói cách khác, chống gian lận giai đoạn hiện nay không chỉ là kỷ luật phòng thi mà còn là quản trị dữ liệu trước, trong và sau kỳ thi.
