Một mẩu xương được nhân viên giám định làm sạch trước khi đưa vào cối nghiền nát để thực hiện giám định – Ảnh: NAM TRẦN
Hơn 10.000 mẫu hài cốt liệt sĩ quy tập từ các nghĩa trang liệt sĩ trên khắp cả nước đã được chuyển về Trung tâm giám định ADN, thuộc Viện Sinh học, Viện hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam chờ giám định danh tính. Những hệ thống giải trình tự gene đang vận hành không ngừng nghỉ.
Thử thách khó khăn
Bên trong phòng lưu mẫu của Trung tâm giám định ADN, những mẩu xương đã nằm sâu trong lòng đất nhiều chục năm, nhuốm màu thời gian được làm sạch, đóng gói cẩn thận trong những thùng nhựa trong suốt để chờ thực hiện quy trình giám định.
Đến nay đã có hơn 10.000 mẫu hài cốt liệt sĩ quy tập từ các nghĩa trang liệt sĩ trên cả nước được đưa về Trung tâm giám định ADN – Ảnh: NAM TRẦN
ThS Vũ Anh Tuấn – giám định viên Trung tâm giám định ADN, cho rằng bài toán giám định nhận dạng hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam được coi là một trong những thách thức khó nhất thế giới ở lĩnh vực nhận dạng.
Bởi lẽ những mẫu hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính tại Việt Nam thường được chôn cất rất sơ sài, từng bị di chuyển nhiều lần. Đồng thời, khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, nhiều khu vực ngập sâu trong nước khiến tình trạng ADN bị phân hủy và suy giảm nghiêm trọng.
Theo ông Tuấn, các mẫu hài cốt khi được đưa về trung tâm giám định phải được bảo quản theo đúng quy chuẩn kỹ thuật.
Quy trình giám định phải tuân thủ các quy định nghiêm ngặt để mẫu không bị nhiễm tạp chất, chạy ra kết quả không bị sai lệch, như: làm sạch mẫu ban đầu, nghiền mẫu thành bột mịn trong điều kiện vô trùng dưới tủ hút chuyên dụng. Tiếp đó là tách chiết ADN – khâu quan trọng để quyết định khả năng giám định.
Mẫu xương khi đã làm sạch được đặt vào cối bạc để nghiền thành bột mịn để tách chiết ADN – Ảnh: NAM TRẦN
Khi ADN thu được được đưa vào hệ thống phân tích dữ liệu, so sánh đối khớp với thân nhân từ dữ liệu Bộ Công an cung cấp. Để cho ra kết quả của một mẫu phải mất khoảng 3-4 tuần.
“Trường hợp giám định nhận dạng đầu tiên mà tôi được thực hiện từ những năm 2006, tìm được tên cho bác liệt sĩ Đinh Đình Bình. Câu nói cuối cùng của bác gửi về đơn vị cho chỉ huy là ‘còn Bình thì còn điểm chốt’ – đó cũng là câu nói mà đến giờ phút này tôi luôn nhớ và coi đây như một lời động viên mình trong quá trình làm việc”, ông Tuấn kể lại và cho biết ông và các đồng nghiệp đang thực hiện mệnh lệnh của trái tim, mỗi lần tìm được tên, đưa được một liệt sĩ trở về với gia đình là niềm động viên lớn cho tất cả mọi người cùng cố gắng.
Mẩu xương được làm sạch trước khi đưa vào cối nghiền – Ảnh: NAM TRẦN
Quy trình giám định cần sự tỉ mỉ, đáp án phải đến từ những thông số khoa học, đáp án chính xác tuyệt đối – Ảnh: NAM TRẦN
Khoa học mở ra những cuộc đoàn tụ sau nhiều thập kỷ
Theo chiến dịch 500 ngày đêm thực hiện tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, Trung tâm giám định ADN sẽ phải thực hiện giám định 6.623 mẫu hài cốt trong khoảng hơn 10.000 mẫu đang lưu tại trung tâm.
Hiện còn khoảng 175.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt, khoảng 300.000 hài cốt liệt sĩ đã được tìm thấy, quy tập nhưng chưa xác định được danh tính – Ảnh: NAM TRẦN
Ông Trần Trung Thành – Giám đốc Trung tâm giám định ADN, cho biết thời gian qua, với công nghệ giám định thường quy bằng hệ gene ti thể đã đem lại rất nhiều nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, hiện số lượng các mẫu ADN cần giám định ở Việt Nam là một con số rất lớn, khoảng 230.000 mẫu, đặt ra một bài toán cần có thêm những giải pháp của công nghệ bổ sung.
Trước những hạn chế của các phương pháp truyền thống, Viện hàn lâm Khoa học và Công nghệ được Chính phủ giao là đơn vị đầu mối triển khai dự án ODA nâng cao năng lực giám định hài cốt trong chiến tranh thông qua hợp tác phát triển, chuyển giao công nghệ và tiếp nhận trang thiết bị, hóa chất, vật tư tiêu hao do Chính phủ Hoa Kỳ tài trợ. Bên cạnh đó còn có sự đồng hành của Ủy ban Quốc tế về người mất tích ICMP.
Công nghệ mới về giám định đã thắp lên biết bao hy vọng đoàn tụ cho những gia đình đang chờ đợi người thân suốt nhiều thập kỷ trở về – Ảnh: NAM TRẦN
Với ứng dụng công nghệ NGS-SNP kết hợp giải trình tự gene thế hệ mới đã giúp phạm vi đối sánh với thân nhân được mở rộng lên đến đời thứ tư, theo cả dòng cha và dòng mẹ.
Đặc biệt, phương pháp này có thể phân tích hiệu quả các mẫu ADN đã bị đứt gãy nghiêm trọng, đọc được các đoạn ADN rất ngắn, phù hợp với đặc điểm ADN của hài cốt liệt sĩ Việt Nam sau nhiều thập kỷ bị phân hủy, giảm chất lượng nghiêm trọng.
Hàng chục ngàn mẫu hài cốt liệt sĩ đang chờ giám định tại Trung tâm giám định ADN – Ảnh: NAM TRẦN
Hiệu quả của công nghệ NGS-SNP đã được minh chứng rõ qua đợt thí điểm tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng).
Trong số 58 mẫu hài cốt đủ điều kiện giám định, phần lớn đã bị phân hủy nặng, nhóm nghiên cứu đã đối chiếu với mẫu ADN của thân nhân 14 liệt sĩ và xác định được danh tính cho 2 trường hợp ngay trong đợt thí điểm đầu tiên. Những mẫu chưa khớp nối chủ yếu do thiếu dữ liệu ADN của thân nhân để đối chiếu.
“Đến quý 1 năm 2027, Trung tâm sẽ tiến hành chuyển giao giải pháp công nghệ này cho tất cả các đơn vị giám định ADN của Việt Nam. Dự án này chúng tôi cần phải thực hiện một cách cẩn thận nhất có thể, để đảm bảo sau khi được chuyển giao sẽ đem lại hiệu quả cho công tác giám định ADN của Việt Nam”, ông Thành chia sẻ.
