Một người dân Iran thẫn thờ trước đống đổ nát vốn từng là nơi ở của mình – Ảnh: REUTERS
Sau gần hai tuần giao tranh kể từ khi thỏa thuận ngừng bắn sụp đổ, cả Mỹ và Iran đều muốn buộc đối phương xuống thang trước, nhưng chưa bên nào có con đường rõ ràng để đạt mục tiêu.
Từ thế giằng co này, chiến sự sắp tới có thể diễn biến theo ba kịch bản chính: leo thang kéo dài, bùng phát thành chiến tranh khu vực hoặc – trong kịch bản lạc quan hơn – quay trở lại bàn đàm phán.
Cuộc chiến tiêu hao không hồi kết
Kịch bản được nhiều chuyên gia đánh giá có khả năng xảy ra nhất là một cuộc chiến tiêu hao, khi cả Mỹ và Iran đều tin thời gian sẽ khiến đối phương suy yếu trước.
Theo đó, Washington sẽ duy trì hoặc gia tăng không kích nhằm vào các trận địa tên lửa, máy bay không người lái (drone), cảng biển và hạ tầng quân sự dọc bờ biển Iran. Mục tiêu chính là làm suy yếu khả năng Tehran tấn công tàu thuyền và kiểm soát eo biển Hormuz – tuyến hàng hải vận chuyển 1/5 lượng dầu mỏ toàn cầu.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng chỉ riêng sức mạnh không quân sẽ khó có thể đạt được mục tiêu này.
Iran trong nhiều năm qua đã xây dựng học thuyết phòng thủ dựa trên tên lửa đạn đạo, drone và các lực lượng ủy nhiệm thay vì phụ thuộc vào không quân hay hải quân truyền thống. Phần lớn các khí tài này có thể được phân tán tại nhiều địa điểm hoặc nhanh chóng bị thay thế, khiến việc phá hủy hoàn toàn năng lực tấn công của Tehran gần như bất khả thi chỉ bằng các chiến dịch không kích.
Thay vì đối đầu trực diện với sức mạnh quân sự Mỹ, Iran dường như đang lựa chọn một cách tiếp cận khác: kéo Washington vào một cuộc chiến tiêu hao.
Lợi thế lớn nhất của Tehran vẫn là eo biển Hormuz, khi đây không đơn thuần là một tuyến hàng hải, mà là quân bài chiến lược quan trọng nhất để buộc Mỹ phải cân nhắc nhượng bộ trong bất kỳ cuộc đàm phán nào sau này.
Điều đó lý giải vì sao Tehran chấp nhận cái giá tổn thất kinh tế quốc gia nghiêm trọng để kéo dài cuộc chiến, theo báo Financial Times.
Eo biển Hormuz ngày 12-7 – Ảnh: AP
Ở chiều ngược lại, Washington cũng tin thời gian đứng về phía mình. Chính quyền Tổng thống Donald Trump kỳ vọng các cuộc không kích liên tiếp kết hợp với sức ép kinh tế sẽ khiến Iran dần cạn kiệt nguồn lực, buộc chính quyền Tehran phải chấp nhận những điều kiện mà trước đây họ từng từ chối.
Chính vì vậy, cuộc chiến hiện nay không còn đơn thuần là cuộc so tài về hỏa lực mà đang dần trở thành cuộc đọ sức về khả năng chịu đựng.
Chiến tranh khu vực vượt tầm kiểm soát
Dù chiến tranh tiêu hao được nhiều chuyên gia đánh giá là kịch bản dễ xảy ra nhất, song điều khiến cộng đồng quốc tế lo ngại hơn cả là nguy cơ xung đột vượt ra ngoài phạm vi Mỹ và Iran.
Ông Danny Citrinowicz, chuyên gia của Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia (INSS) tại Israel, cho rằng các diễn biến thực địa hiện tại đang dần vượt khỏi khả năng kiểm soát của các bên.
“Dù ban đầu cả Washington và Tehran đều có vẻ muốn giữ cuộc đối đầu trong những giới hạn nhất định, xung đột hiện đang tiến rất gần tới thời điểm những giới hạn đó có thể sụp đổ”, ông viết trên mạng xã hội X.
Iran hiện đã mở rộng phạm vi tấn công tới nhiều nước vùng Vịnh, Jordan và các khu vực xa hơn. Nếu Tehran tiếp tục đánh vào nhà máy điện, cơ sở khử mặn, sân bay, cảng biển và hạ tầng dầu khí, các nước vùng Vịnh có thể bị đẩy vào một cuộc đối đầu quân sự công khai với Tehran.
Cho đến nay, Saudi Arabia, Qatar và các nước trong khu vực vẫn tránh đối đầu trực tiếp, đồng thời tìm cách thúc đẩy hạ nhiệt căng thẳng. Tuy nhiên, tính toán này có thể thay đổi nếu các cơ sở thiết yếu hoặc nguồn thu kinh tế của họ liên tục bị tấn công.
Khu công nghiệp dầu mỏ Fujairah bốc cháy sau vụ đánh chặn máy bay không người lái trong xung đột Mỹ – Israel với Iran, ngày 3-3 – Ảnh: REUTERS
Một trong những điểm nóng được nhắc đến nhiều nhất là Biển Đỏ và eo biển Bab al-Mandeb. Nếu lực lượng Houthi tại Yemen gia tăng các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại hoặc tàu chiến phương Tây để hỗ trợ Tehran, tuyến vận tải huyết mạch này có thể bị gián đoạn, làm gia tăng áp lực đối với chuỗi cung ứng toàn cầu vốn đã chịu tác động từ việc Hormuz bị phong tỏa.
Ở phía bắc, Hezbollah cũng được xem là một biến số khó lường. Dù lực lượng này chưa mở thêm mặt trận quy mô lớn nhằm vào Israel, nhiều chuyên gia cho rằng chỉ cần một vụ tập kích gây thương vong lớn hoặc một tính toán sai lầm, cuộc xung đột có thể nhanh chóng lan sang Lebanon, kéo Israel vào một vòng đối đầu mới và khiến Mỹ phải mở rộng cam kết quân sự trong khu vực.
Khói bốc lên sau cuộc không kích của Israel nhằm vào vùng ngoại ô phía nam thủ đô Beirut, Lebanon ngày 2-3 – Ảnh: REUTERS
Một số chuyên gia cũng cảnh báo nguy cơ leo thang theo chiều dọc khi hai bên liên tục mở rộng danh sách mục tiêu.
Ban đầu, các cuộc tấn công chủ yếu nhằm vào căn cứ quân sự, nhưng theo thời gian đã lan sang hạ tầng giao thông, cảng biển, cơ sở năng lượng và nhiều công trình dân sự. Xu hướng này làm gia tăng khả năng xảy ra sai sót hoặc thương vong lớn ngoài dự tính, từ đó kích hoạt các đợt trả đũa mạnh hơn.
Theo nhiều nhà phân tích, chính những tính toán sai lầm như vậy mới là yếu tố có khả năng đẩy cuộc chiến vượt khỏi tầm kiểm soát, hơn là một quyết định chủ động từ Washington hay Tehran. Cả hai bên đều tuyên bố không mong muốn một cuộc chiến tổng lực, nhưng mỗi bước leo thang lại khiến khoảng cách tới kịch bản đó ngày càng thu hẹp.
Ngoại giao: Cánh cửa hẹp nhưng chưa đóng hoàn toàn
Theo Đài CNN, bất chấp các tuyên bố cứng rắn, cả Mỹ lẫn Iran đều có lý do để tránh chiến tranh tổng lực.
Chính quyền ông Trump sẽ không muốn một cuộc chiến không được lòng công chúng gây tổn hại cho Đảng Cộng hòa trước bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 tới đây. Tehran cũng khó duy trì sự ủng hộ trong nước nếu cơ sở hạ tầng và nền kinh tế tiếp tục bị phá hủy.
Pakistan và Qatar – những nước trung gian – đang tìm kiếm lối thoát cho cuộc xung đột, trong khi cả Mỹ và Iran đều phát tín hiệu rằng đàm phán vẫn có thể được nối lại.
Việc Tehran trả tự do cho một công dân Mỹ và phản ứng tương đối kiềm chế của ông Trump sau khi binh sĩ Mỹ thiệt mạng có thể được xem là những dấu hiệu nhỏ cho thấy hai bên chưa muốn đóng sập cánh cửa ngoại giao.
Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất cho tiến trình hòa bình của cuộc chiến này là ở niềm tin. Iran tin rằng Mỹ từng lợi dụng thỏa thuận để tập hợp lại lực lượng và làm suy yếu quyền kiểm soát Hormuz của Tehran. Washington lại không chấp nhận việc Iran biến eo biển thành nguồn thu và công cụ gây sức ép lâu dài.
Ngoài ra, cả hai bên đều tin rằng việc tiếp tục gây thêm sức ép sẽ giúp họ có vị thế thuận lợi hơn trên bàn đàm phán trong tương lai. Chính tâm lý này khiến hai bên đều chưa sẵn sàng nhượng bộ và chấp nhận làm bên thua cuộc, dù đều hiểu rằng chiến tranh kéo dài sẽ khiến cái giá phải trả ngày càng lớn.
