Tổng thống Mỹ Donald Trump trên chuyên cơ Air Force One tại căn cứ Joint Base Andrews, Maryland ngày 27-7 – Ảnh: AFP
Sau nhiều đợt không kích đáp trả lẫn nhau trong những ngày qua, Mỹ và Iran vẫn chưa thể trở lại bàn đàm phán, mà một trong những mấu chốt giờ đây là eo biển Hormuz.
Dù Washington trước đó đã chủ động dừng các cuộc không kích để mở đường cho đối thoại, Tehran lại bất ngờ nối lại hoạt động quân sự với lý do bảo vệ “lợi thế chiến lược tại eo biển Hormuz”.
Theo tờ New York Times, chiến sự leo thang tiếp tục đẩy giá dầu tăng vọt, gây thêm sức ép lên nền kinh tế toàn cầu.
“Chúng ta thực sự đang rơi vào thế bế tắc”, ông Lyle Goldstein, Giám đốc Chương trình Gắn kết châu Á thuộc Tổ chức nghiên cứu Defense Priorities (Mỹ), nhận định.
Trong bối cảnh các kênh đối thoại gần như đóng băng, nhiều chuyên gia cho rằng chìa khóa để phá vỡ thế bế tắc này có thể đang nằm tại eo biển Hormuz.
Giải pháp “vừa lòng đôi bên”
Theo Đài CNN, giới chuyên gia đang đề xuất một khuôn khổ có thể giúp các bên từng bước hạ nhiệt căng thẳng: xây dựng cơ chế quản lý chung đối với Hormuz.
Theo đề xuất này, Mỹ sẽ không phải công khai thừa nhận thất bại chiến lược nhưng vẫn có cơ hội đưa Iran trở lại bàn đàm phán. Về phía Tehran, nước này cũng có thể khẳng định đã bảo vệ được lợi ích cốt lõi sau xung đột.
Tuy nhiên để đạt được điều đó, các bên sẽ phải trải qua một tiến trình ngoại giao phức tạp, với sự tham gia của nhiều quốc gia nhằm bảo đảm an toàn cho hoạt động hàng hải quốc tế.
Giới phân tích chỉ ra hai tín hiệu có thể mở đường cho kịch bản này. Thứ nhất là ý tưởng thành lập một cơ chế quốc tế để các quốc gia ven vịnh Ba Tư, bao gồm cả Iran, cùng quản lý và hưởng lợi từ hoạt động thương mại qua eo biển Hormuz, qua đó góp phần ổn định thị trường năng lượng toàn cầu.
Đề xuất này từng xuất hiện trong bản ghi nhớ hồi tháng 6, kêu gọi Iran, Oman và các quốc gia ven vịnh Ba Tư thảo luận về mô hình quản lý cũng như cung cấp dịch vụ hàng hải tại eo biển Hormuz trong tương lai.
Tín hiệu thứ hai là khả năng mở rộng vai trò của các nước thứ ba. Dù kế hoạch tổ chức một hội nghị quốc tế do Anh chủ trì để bàn về an toàn hàng hải tại Hormuz trước đó chưa được triển khai, ý tưởng này nhiều khả năng sẽ được khôi phục.
Trong đó châu Âu và Đông Á được đánh giá là hai khu vực có lợi ích đặc biệt lớn trong việc khôi phục hoạt động vận tải qua tuyến hàng hải chiến lược này.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi (phải) gặp Quốc vương Oman Haitham bin Tariq Al Said tại Cung điện Al Baraka ở thủ đô Muscat (Oman) hồi tháng 6 – Ảnh: REUTERS
Ý tưởng thu phí quản lý eo biển Hormuz
Ngoài ra, một trong những đề xuất được giới chuyên gia chú ý là xây dựng cơ chế thu phí đối với các dịch vụ hàng hải tại eo biển Hormuz, nhằm tạo nguồn tài chính cho việc quản lý tuyến hàng hải chiến lược này.
Theo Quỹ Bourse and Bazaar Foundation có trụ sở tại London, đây không phải là khoản phí đánh vào quyền đi lại của tàu thuyền, mà là khoản đóng góp để duy trì hoạt động quản lý của một tổ chức chung do các quốc gia ven vịnh Ba Tư điều hành.
Mô hình này được cho là có thể tham khảo cách các nước Singapore, Indonesia và Malaysia phối hợp quản lý eo biển Malacca.
Đơn cử tại cảng Rotterdam (Hà Lan), các tàu chở dầu cỡ lớn phải trả khoảng 0,08 USD cho mỗi tấn hàng hóa theo một khoản “phí bền vững”. Nếu áp dụng mức thu tương tự tại Hormuz, cơ quan quản lý mới có thể thu về khoảng 26 triệu USD mỗi năm.
Tàu thuyền neo đậu gần bãi biển Bandar Abbas, Iran – Ảnh: REUTERS
Ngay cả khi Iran yêu cầu mức phí cao hơn, phương án này vẫn khả thi vì chi phí phát sinh thấp hơn nhiều so với những thiệt hại do giá dầu biến động mạnh.
Ông Esfandyar Batmanghelidj – Giám đốc điều hành Quỹ Bourse and Bazaar Foundation – nhận định lợi ích lớn nhất của Tehran không nằm ở khoản phí thu được, mà ở khả năng cải thiện quan hệ với phương Tây.
Theo ông, nếu tiến trình ngoại giao được nối lại, Iran có thể hướng tới mục tiêu quan trọng hơn như được nới lỏng các lệnh trừng phạt và khôi phục hoạt động xuất khẩu dầu.
Bên cạnh đó cơ chế quản lý mới cũng cho phép Tehran khẳng định eo biển Hormuz sẽ không trở lại trạng thái trước chiến tranh, qua đó chứng minh nước này vẫn giữ được ảnh hưởng và vị thế sau cuộc xung đột với Mỹ.
Về lâu dài, một cơ chế đa phương đối với eo biển Hormuz cũng có thể trở thành nền tảng giúp các quốc gia vùng Vịnh định hình quan hệ với một Iran được cho là tự tin hơn sau chiến tranh.
