Mới đây, Tổng thống Mỹ Donald Trump lên tiếng cho rằng kết quả bầu cử của nước này từng bị thao túng. Dù chi tiết cáo buộc do ông Trump đưa ra vẫn còn gây nhiều tranh cãi, nhưng thực tế thì nguy cơ dư luận bị thao túng là hoàn toàn hiển hiện.
Bot ảo “dắt mũi” người thật
Tổ chức RAND (Mỹ) đã có báo cáo về nguy cơ trí tuệ nhân tạo (AI) tiên tiến được khai thác để thao túng thông tin và quan điểm dư luận.
Theo đó, việc tạo ra các tài khoản mạng xã hội “ảo” (tạm gọi là bot) để thao túng thông tin trên mạng xã hội đã có từ nhiều năm qua. Nhưng thời gian đầu, các bot còn khá thô sơ vì chỉ có thể lan truyền các thông tin bằng các văn bản với một số từ khóa (keyword) do người điều khiển đưa ra. Từ những keyword được tạo sẵn, các bot phát tán các câu bình luận, nội dung dựa trên những từ khóa này. Mặc dù vậy, vì bot không có khả năng tương tác mở rộng thêm với người dùng khác, nên chẳng bao lâu sau thì dễ dàng bị phát hiện.
Các phone-farm có thể là nơi phát tán nhiều tin giả, thao túng dư luận
Ảnh: Tạo bằng Gemini
Khi công nghệ phát triển hơn, các bot có khả năng giống con người hơn vì có thể thu thập dữ liệu trên internet để thiết lập nội dung và hồ sơ tài khoản mạng xã hội. Các bot cũng có thể định kỳ đăng tải bài trên mạng xã hội để tạo sự tương tác ảo. Sự phát triển khởi đầu của AI giúp bot cải tiến cả tin nhắn và cách thức nhắn tin với người khác nhằm chia sẻ thông tin sai lệch một cách tinh vi hơn. Nhưng ngay cả ở bước phát triển này, khả năng tương tác trực tiếp của bot với người khác vẫn còn hạn chế nên tác động cũng giới hạn.
Tuy nhiên, sự phát triển bùng nổ của AI gần đây đã giúp bot đột phá về khả năng thao túng thông tin. Cụ thể, khi được giao nhiệm vụ, bot có thể tự lập kế hoạch cho các hành động, thực hiện các hành động đó, sửa đổi và quyết định khi nào nhiệm vụ được hoàn thành.
Về tính xác thực thì các bot có thể hành động theo những cách trông giống con người đích thực. Ví dụ, các bot có thể thu thập thông tin để nắm bắt đặc điểm đối tượng nhằm tương tác trực tiếp như nhắn tin trao đổi ngắn, viết bình luận. Bằng cách học sâu, bot sẽ ngày càng thông minh hơn nên quá trình tương tác với các tài khoản mạng xã hội với người thật sẽ trở nên thuyết phục hơn.
Về hiệu suất hoạt động, đến giai đoạn phát triển này, việc điều khiển để thao túng thông tin không đòi hỏi quá nhiều công sức vì AI tạo sinh giúp bot có thể tự động tạo ra các hình ảnh, video giả mạo có tính chân thực cao. Ví dụ, chỉ cần đặt ra vài yêu cầu, AI tạo sinh có thể tạo hình ảnh, video độ nét cao để giả mạo mà người xem khó nhận ra.
Bên cạnh đó, với một mạng lưới bot khổng lồ hoạt động như con người, kết hợp mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) giúp nhân rộng ra nhiều ngôn ngữ để nhằm vào nhiều đối tượng mang đặc tính quốc gia, dân tộc, quan điểm khác nhau.
Những hệ sinh thái nguy hiểm
Để phát triển một mạng lưới bot rộng lớn, còn gọi là bot-farm, những người đứng sau thường sử dụng máy tính bảng, điện thoại thông minh (smartphone) hoặc máy tính xách tay – nhưng bot cũng có thể được lưu trữ trên các thiết bị và máy chủ internet vạn vật (IoT). Trong đó, các bot-farm có thể sử dụng cùng lúc hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn chiếc smartphone hoặc tablet để hình thành nên một phone-farm vận hành các bot. Bot-farm càng lớn thì càng hiệu quả khi có thể thực hiện các tác vụ phức tạp đòi hỏi nhiều thiết bị hơn, nhiều sức mạnh tính toán hơn, thuật toán và lập trình phức tạp. Thiết lập bot-farm yêu cầu cơ sở hạ tầng gồm nhiều địa chỉ IP và proxy khác nhau để người điều hành có thể ẩn vị trí và danh tính, giúp mỗi bot có thể xuất hiện như một cá nhân riêng biệt, tránh bị phát hiện là một mạng lưới bị kiểm soát.
Cứ thế, những bot-farm trở thành các hệ sinh thái đầy nguy hiểm chuyên thao túng thông tin, đồng thời che giấu danh tính. Qua đó, các bot-farm tiến hành các chiến dịch thao túng thông tin từ phục vụ việc tiếp thị – kinh doanh (để quảng bá hoặc bôi xấu sản phẩm – dịch vụ), cho đến thao túng các quan điểm về chính trị, xã hội, kinh tế trên mạng xã hội để định hướng thông tin, quan điểm có chủ đích.
Giới phân tích lo ngại rằng nếu vào một thời điểm nhạy cảm, chẳng hạn khi quốc gia nào đó đang có sự kiện chính trị – xã hội quan trọng, một bot-farm khổng lồ được huy động đồng loạt loan tin giả thì có thể dẫn đến những bất ổn không nhỏ, bao gồm cả việc ảnh hưởng nền kinh tế – tài chính ở quy mô lớn.
Chính vì vậy, rủi ro từ các bot-farm giờ đây không còn giới hạn trên thế giới ảo.
