Giao vốn nhưng không cho quyền kinh doanh: “Nghịch lý” cản bước tiến tiến trình tái cơ cấu DNNN

Vướng ở phê duyệt phương án sử dụng đất

Nói về công tác tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước tại Bộ Công Thương, ông Nguyễn Ngọc Anh – đại diện Vụ Kế hoạch, Tài chính và Quản lý doanh nghiệp, Bộ Công Thương cho biết, bộ này từng quản lý hàng trăm doanh nghiệp. Tuy nhiên, qua quá trình sắp xếp, CPH và thoái vốn, đến nay bộ chỉ còn thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu tại 7 doanh nghiệp, trong đó có 5 doanh nghiệp nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ.

Đặc biệt, trong năm 2025, Bộ Công Thương đã phối hợp chặt chẽ với SCIC để chuyển giao phần vốn nhà nước tại 5 doanh nghiệp với tổng giá trị vốn hơn 1.900 tỷ đồng. Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn gặp nhiều khó khăn, vướng mắc, đặc biệt là các rào cản về thể chế.

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là yêu cầu phải hoàn tất việc xử lý tài chính và phê duyệt phương án sử dụng đất trước khi thực hiện CPH doanh nghiệp. Đơn cử, quá trình CPH Tổng Công ty Giấy Việt Nam đã được triển khai từ năm 2015 nhưng đến nay vẫn chưa thể hoàn tất do vướng mắc liên quan Dự án bột giấy Phương Nam cùng nhiều vấn đề tài chính tồn đọng.

Bên cạnh đó, việc xây dựng và phê duyệt phương án sử dụng đất giữa doanh nghiệp, cơ quan đại diện chủ sở hữu và chính quyền địa phương còn thiếu sự phối hợp đồng bộ. Không ít địa phương đến nay vẫn chưa hoàn thành việc phê duyệt phương án sử dụng đất của doanh nghiệp, khiến tiến độ CPH bị kéo dài.

Hiện tại, Bộ Công Thương chỉ còn quản lý một số doanh nghiệp quy mô nhỏ, nhưng phần lớn đều đang tồn tại những khó khăn về tài chính hoặc hoạt động sản xuất, kinh doanh kém hiệu quả. Trong khi đó, với vai trò là cơ quan quản lý ngành, Bộ Công Thương không có đầy đủ công cụ để trực tiếp xử lý, hỗ trợ hoặc tái cơ cấu các doanh nghiệp này. Càng để kéo dài thì càng khó khăn, đặc biệt với những doanh nghiệp mà Bộ không còn nắm quyền chi phối.

Doanh nghiệp không có quyền tự quyết

Còn theo ông Bùi Khắc Hiền – Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch – tài chính, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tái cơ cấu DNNN quan trọng nhất phải xác định được mục tiêu ưu tiên là CPH, bán doanh nghiệp hay là quản trị; nếu trả lời được câu hỏi quản trị để hiệu quả thì mới sát được yếu tố cốt lõi của bản chất vấn đề.

Nếu cứ đặt ra một tiêu chí cứng là nhất nhất phải cổ phần hóa, phải đưa doanh nghiệp ra thị trường mà lại không tạo ra được năng lực quản trị tương xứng trên thị trường thì coi như chưa đạt yêu cầu. Thực tế, Nhà nước hiện nay đã đặt quản trị làm trọng tâm, tập trung nâng cao vai trò của SCIC như một quỹ quản lý chuyên nghiệp.

“Hiện nay đang có một nghịch lý là chúng ta giao vốn, giao tài sản cho doanh nghiệp nhưng lại không coi đó là tài sản thực sự của họ. Chẳng hạn như đất đai hay hạ tầng được giao, doanh nghiệp có được coi là tài sản để đem đi thế chấp, xoay xở kinh doanh hay không”, ông Hiền nói.

Nhiều doanh nghiệp nắm trong tay hàng nghìn tỷ đồng nhưng không thể tăng trưởng vì họ không có quyền tự quyết, không được xoay xở trên những đồng vốn và tài sản đó.

“Chúng ta không thể ngồi nói với nhau về việc doanh nghiệp không tăng trưởng rồi đổ lỗi hoàn toàn cho họ, trong khi cách quản lý và quản trị của chúng ta đang bó buộc họ. Nếu coi đất đai, cơ sở hạ tầng là vốn thì phải cho họ quyền kinh doanh, còn nếu chỉ cho vận hành thì không thể tính đó là vốn để bắt họ tăng trưởng”, ông Hiền thẳng thắn.

Bên cạnh đó, cần phải làm rõ quan điểm về mô hình quản lý: Các bộ ngành sẽ thực sự nắm quyền chủ sở hữu hay chỉ tham gia xây dựng kế hoạch. Về thực trạng tại Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ đang quản lý 13 doanh nghiệp và rất tập trung vào việc sắp xếp, chuyển giao theo đúng nghị quyết.

Riêng với mô hình SCIC, vướng của SCIC là họ thường chỉ nhận các doanh nghiệp có lãi hoặc không bị âm vốn. Trong khi đó, có những doanh nghiệp bị vướng, bị âm vốn rất muốn chuyển đi nhưng SCIC lại không có cơ chế để nhận.

Ông Doãn Thanh Tuấn – Phó Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp nhà nước, Bộ Tài chính cũng thừa nhận có nhiều yếu tố dẫn tới việc chậm tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước, trong đó, đặc biệt cần nhấn mạnh đến năng lực thực thi. Vấn đề này có cả nguyên nhân chủ quan, khách quan, nhưng trong nguyên nhân chủ quan, có tâm lý e ngại, sợ sai, sợ làm không đúng quy định của pháp luật.

Ba nút thắt cần giải quyết

Ông Doãn Thanh Tuấn cho biết, thời gian tới sẽ có 3 nút thắt phải ưu tiên tập trung giải quyết:

Thứ nhất, phải thiết lập cơ chế bảo vệ người thực thi, khi họ làm đúng quy định, đúng quy trình công khai minh bạch và không vụ lợi.

Thứ hai, đơn giản hóa thống nhất khung pháp lý việc tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước đặc biệt là trong định giá tài sản.

Thứ ba, cần phải phân cấp mạnh hơn gắn với cơ chế kiểm tra giám sát sau thay vì xin ý kiến ở nhiều cấp trước khi thực hiện.

Hiện Bộ Công an đang chủ trì và trình Quốc hội ban hành dự thảo Nghị quyết của Quốc hội quy định về cơ chế chính sách đặc thù để xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Nghị quyết này ra đời, sẽ có công cụ rất quan trọng để bảo vệ cho những người thực thi, những người dám nghĩ, dám làm.

Bộ Tài chính cũng đã trình Thủ tướng Chính phủ dự thảo quyết định của Thủ tướng Chính phủ về tiêu chí phân loại doanh nghiệp nhà nước để thực hiện cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp có vốn nhà nước. Bộ Tài chính cũng đang soạn thảo rất nhiều thông tư hướng dẫn chi tiết.

Công tác tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước trong thời gian tới sẽ diễn ra minh bạch, hiệu quả; doanh nghiệp nhà nước sau cơ cấu sẽ đóng góp mạnh mẽ hơn vào mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững của đất nước.