Tàu thuyền bị kẹt tại eo biển Hormuz, ngoài khơi Iran ngày 11-6 – Ảnh: AP
125 tỉ USD hàng hóa vẫn đang ùn ứ
Tàu hàng đã bắt đầu lưu thông qua eo biển Hormuz sau khi Mỹ – Iran ký thỏa thuận ngừng bắn tạm thời vào tháng trước và giá dầu cũng trở về gần mức trước xung đột.
Nhưng điều đó không đồng nghĩa tình hình đã trở lại bình thường bởi những tác động của cuộc khủng hoảng đối với chuỗi cung ứng sẽ còn kéo dài.
Hàng nghìn tàu và lượng hàng hóa trị giá khoảng 125 tỉ USD vẫn đang bị ùn ứ, còn việc rà phá thủy lôi, khôi phục lịch trình vận tải, giải quyết tình trạng tắc nghẽn cảng và sắp xếp lại bảo hiểm hàng hải đều cần nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng để hoàn tất.
Trong khi đó, chỉ cần còn khả năng xung đột tái diễn, doanh nghiệp và thị trường sẽ tiếp tục thận trọng, làm chậm quá trình phục hồi của hoạt động hàng hải.
Ông Bernard Aw, chuyên gia kinh tế trưởng khu vực châu Á – Thái Bình Dương của Coface, cho rằng châu Á cần phải chuẩn bị cho giai đoạn bất ổn kéo dài do những rủi ro địa chính trị và gián đoạn chuỗi cung ứng chưa được giải quyết.
Châu Á là khu vực chịu ảnh hưởng lớn nhất do phụ thuộc nhiều vào nguồn dầu và khí đốt từ Trung Đông, phần lớn đi qua eo biển Hormuz.
Trong khi đó, những gián đoạn nghiêm trọng không còn là sự kiện hiếm gặp mà đã trở thành hiện tượng thường xuyên.
Nếu đại dịch COVID-19 làm gián đoạn sản xuất và vận tải, còn xung đột Nga – Ukraine gây khủng hoảng năng lượng và lương thực, thì chiến sự tại Iran đã làm gián đoạn nguồn cung năng lượng từ vùng Vịnh và các nguyên liệu quan trọng cho các ngành sản xuất châu Á như nhựa, phân bón, hóa dầu.
Ông Jakir Ahmed, chuyên gia kinh tế của Tổ chức IbisWorld, nhận định trên báo South China Morning Post rằng các cuộc xung đột Iran và trước đó là xung đột Nga – Ukraine, COVID-19 cho thấy mô hình chuỗi cung ứng “đúng thời điểm” không còn phù hợp sau hàng loạt biến động toàn cầu.
Trong nhiều thập kỷ, các doanh nghiệp tối ưu hóa chuỗi cung ứng bằng cách duy trì lượng tồn kho thấp, phụ thuộc vào mạng lưới vận tải toàn cầu hoạt động thông suốt.
Tuy nhiên, những gián đoạn liên tiếp đã cho thấy chỉ một điểm nghẽn chiến lược như eo biển Hormuz cũng có thể làm đình trệ hoạt động sản xuất và thương mại của cả khu vực.
Tàu hàng Mayuree Naree treo cờ Thái Lan bốc cháy vì trúng tên lửa Iran tại eo biển Hormuz ngày 11-3 – Ảnh: Hải quân Hoàng gia Thái Lan
Tăng cường khả năng chống chịu
Theo ông Bernard Aw, thay vì tìm cách thay thế eo biển Hormuz, các nền kinh tế châu Á cần tập trung nâng cao khả năng chống chịu thông qua đa dạng hóa nguồn cung năng lượng, mở rộng kho dự trữ chiến lược và đầu tư vào cơ sở hạ tầng giúp tăng tính linh hoạt của chuỗi cung ứng.
Trong thời gian eo biển Hormuz bị gián đoạn, nhiều nước đã phải sử dụng kho dự trữ chiến lược hoặc tìm nguồn cung thay thế, chẳng hạn Ấn Độ tăng nhập khẩu dầu từ Nga để bù đắp nguồn cung thiếu hụt.
Tuy nhiên việc đa dạng hóa nguồn cung không hề dễ dàng vì thường đi kèm chi phí vận chuyển cao hơn, thời gian giao hàng dài hơn và những rủi ro địa chính trị mới.
Tháng 4-2026, Nhật Bản đã công bố chương trình Sáng kiến Đối tác về khả năng chống chịu năng lượng và tài nguyên châu Á trị giá 10 tỉ USD nhằm củng cố an ninh năng lượng và bảo vệ chuỗi cung ứng trong khu vực.
Tháng 5-2026, Singapore và New Zealand ký một thỏa thuận ràng buộc nhằm bảo đảm dòng chảy của các mặt hàng thiết yếu, trong khi ASEAN cũng thúc đẩy hoàn tất cơ chế chia sẻ nhiên liệu vốn bị trì hoãn nhiều năm.
Cùng tháng, Nhật Bản và Hàn Quốc nhất trí tăng cường hợp tác về dự trữ dầu thô, khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) và cơ chế hoán đổi sản phẩm năng lượng.
Indonesia mới đây đã đề xuất xây dựng kho dự trữ dầu chung của ASEAN như một ví dụ về hợp tác khu vực nhằm tăng cường an ninh năng lượng. Về dài hạn, việc đẩy nhanh chuyển đổi sang năng lượng tái tạo cũng sẽ giúp giảm phụ thuộc vào các tuyến hàng hải dễ bị tổn thương.
Theo các chuyên gia, ngay cả khi hoạt động vận tải qua Hormuz dần trở lại bình thường, các doanh nghiệp và chính phủ châu Á vẫn sẽ tiếp tục điều chỉnh chuỗi cung ứng và chiến lược năng lượng để thích ứng với một môi trường địa chính trị được dự báo còn nhiều biến động.
Khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng sẽ trở thành một lợi thế cạnh tranh mới, thay vì chỉ tập trung vào hiệu quả và tốc độ như trước đây.
Vì sao giá dầu giảm nhưng xăng chưa giảm?
Dù giá dầu thô thế giới đã giảm gần về mức trước khi bùng phát xung đột Iran, các chuyên gia nhận định người tiêu dùng sẽ chưa thể thấy mức giá xăng, dầu thấp hơn.
Theo kênh Channel News Asia, hiện tượng giá xăng tăng rất nhanh khi giá dầu đi lên nhưng giảm chậm khi giá dầu hạ nhiệt là do các nhà bán lẻ cần thời gian xác nhận xu hướng giảm giá có bền vững hay không, đồng thời vẫn phải tính đến chi phí nhiên liệu tinh chế, chi phí vận chuyển, thuế và các điều kiện thị trường địa phương.
Theo các nhà phân tích, giá xăng có thể giảm dần nhưng khó quay về mức trước xung đột trong ngắn hạn. Chỉ khi căng thẳng địa chính trị tiếp tục lắng dịu, phí bảo hiểm rủi ro trên thị trường dầu mỏ giảm và giá nhiên liệu tinh chế hạ theo chuỗi cung ứng, giá bán lẻ mới có thể trở lại mức cũ, nhiều khả năng vào đầu năm 2027.
