Làm sao để Việt Nam có thể trở thành ‘Hàn Quốc tiếp theo’ trong kinh tế sáng tạo?

Thuộc khuôn khổ Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng lần thứ IV (DANAFF IV) tại Đà Nẵng, hội thảo thu hút sự quan tâm và thảo luận của giới làm phim, các cơ quan quản lý nhà nước, chuyên gia về sở hữu trí tuệ, công nghệ số và AI.

Trí tuệ nhân tạo lên ngôi, Việt Nam học gì và tránh gì?

Ông Curtis Chin kể ông làm việc cho Milken Institute có trụ sở tại Los Angeles (Mỹ), tập trung chủ yếu vào mảng kinh tế sáng tạo. Do văn phòng nằm ở Singapore, ông lại sống tại Thái Lan, nên thường xuyên di chuyển nhiều nơi trên thế giới.

“Nhiều người thường hỏi tôi làm thế nào để Việt Nam có thể trở thành một Hàn Quốc tiếp theo?”.

Bởi lẽ Hàn Quốc được coi là một hình mẫu thành công nhờ vào hệ sinh thái gồm các chính sách ưu đãi thuế, chiến lược của nhà nước, các nguồn lực tài chính và nhiều yếu tố khác mà Việt Nam có thể tham khảo.

Chuyên gia kinh tế, phát triển toàn cầu và thị trường châu Á này đặt thêm câu hỏi: Trong bối cảnh có nhiều mô hình AI khác nhau (như của Mỹ, Trung Quốc…), Việt Nam sẽ đi đâu và làm sao để bảo vệ dữ liệu của Việt Nam?

Điều này cũng gần với vấn đề mà Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng đặt ra ở đầu hội thảo: “AI đang làm thay đổi rất nhanh cấu trúc chi phí lẫn năng lực của ngành điện ảnh. Việt Nam sẽ học được gì và sẽ tránh được gì?”.

Theo TS Ngô Phương Lan – Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam, đồng Trưởng ban tổ chức DANAFF IV, DANAFF IV mong muốn trở thành diễn đàn đối thoại về những vấn đề chiến lược, góp phần định hình tương lai của điện ảnh trong kỷ nguyên mới.

AI đang mở ra những khả năng chưa từng có

Theo bà Ngô Phương Lan, điện ảnh Việt Nam có nhiều bước tiến đáng ghi nhận, song để thành một ngành công nghiệp văn hóa hiện đại, có năng lực cạnh tranh trong khu vực và trên thế giới, cần mạnh dạn ứng dụng những thành tựu của khoa học và công nghệ, từ sáng tạo, sản xuất đến phát hành và bảo vệ các giá trị của mình.

AI đang mở ra những khả năng chưa từng có: có thể hỗ trợ nghiên cứu thị trường, phân tích dữ liệu khán giả, phát triển ý tưởng, tối ưu hóa quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng hậu kỳ, cũng như mở rộng hoạt động quảng bá và phát hành tác phẩm trên phạm vi toàn cầu.

Còn TS Nikey Kim – Giám đốc Hiệp hội Nhân vật Hàn Quốc (KOCA) – có một phát biểu khá thú vị khi nói về việc Hàn Quốc thiết kế fandom thông qua AI.

Trong ngành công nghiệp nội dung Hàn Quốc, AI không chỉ là một công cụ sản xuất đơn thuần, nó còn phát triển thành một hệ thống hạ tầng toàn diện phục vụ cho việc thiết kế fandom. Từ việc tìm kiếm người hâm mộ, xóa bỏ rào cản ngôn ngữ, tạo cấu trúc tương tác, đến việc hoàn thiện sự gắn kết thương hiệu thông qua vật phẩm lưu niệm và cộng đồng.

Ví dụ phim K-pop Demon Hunters (2025) của Netflix vận dụng AI như một công cụ kiến tạo fandom. Kết quả, album nhạc phim đã vươn lên vị trí thứ 2 trên bảng xếp hạng album năm toàn cầu của Spotify.

Các tập đoàn đồ chơi hàng đầu thế giới như Mattel và Hasbro đã ký hợp đồng hợp tác sản xuất đồ chơi cho cùng một IP này – một tiền lệ chưa từng có trong lịch sử ngành công nghiệp giải trí. Fandom đã dẫn dắt toàn bộ chuỗi giá trị kinh tế của IP.

Dùng chính công nghệ làm lá chắn để bảo vệ IP

Ông Jinsik Lee – CEO, Giám đốc sáng tạo ANIEDU Co. Ltd, Phó chủ tịch Hiệp hội Nghệ sĩ hoạt hình Hàn Quốc (KAAA) – bàn chuyện ngành công nghiệp nội dung hiện đang đối mặt với một bước ngoặt lớn mang tên AI tạo sinh.

“Đây vừa là làn sóng khổng lồ mang lại cơ hội đổi mới quy trình sản xuất, vừa là mối đe dọa nghiêm trọng đối với quyền sở hữu trí tuệ (IP) và giá trị sáng tạo cốt lõi”, ông nói.

Theo ông, sự tiến bộ vượt bậc của công nghệ đi kèm với những rủi ro có thể phá hủy hệ sinh thái sáng tạo (vi phạm bản quyền phong cách, ý tưởng; tranh chấp dữ liệu huấn luyện AI; mơ hồ về quyền sở hữu; biến dạng hình ảnh…).

Thay vì thái độ thụ động, ông Jinsik Lee cho rằng “các nhà sáng tạo cần sử dụng chính công nghệ làm lá chắn để bảo vệ IP”.

Bà Phạm Thị Kim Oanh – Phó cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch – chỉ ra những xung đột pháp lý cốt lõi trong việc bảo hộ quyền tác giả với tác phẩm điện ảnh thời AI, đòi hỏi cơ quan quản lý nhà nước không thể dùng các tư duy lập pháp cũ để giải quyết, mà phải xây dựng các bộ tiêu chí định lượng mới, minh bạch hành vi “sử dụng công cụ” và “máy tính tự sáng tạo”.

Theo bà, một trong những dấu mốc đánh dấu sự chuyển mình của hệ thống sở hữu trí tuệ Việt Nam trước làn sóng công nghệ là việc ban hành Nghị định 134/2026/NĐ-CP, đưa ra khái niệm “mức độ can thiệp sáng tạo”.

Tuy nhiên thực tiễn bảo hộ quyền tác giả ngành điện ảnh tại Việt Nam vẫn đối diện với nhiều “điểm nghẽn” kỹ thuật gồm thách thức phân tách quyền trong một cấu trúc phức hợp, lỗ hổng bảo hộ quyền liên quan trước vấn nạn “Deepfake” thương mại…, đòi hỏi giải pháp hoàn thiện hành lang pháp lý và nâng cao năng lực thực thi bảo hộ quyền tác giả tác phẩm điện ảnh tại Việt Nam.

“Khung pháp lý về quyền tác giả không nên và không thể vận hành theo tư duy cấm đoán công nghệ, mà phải đóng vai trò là một “bệ đỡ” cân bằng, kiến tạo một hành lang đủ cởi mở, minh bạch để khuyến khích các doanh nghiệp tự tin đầu tư, ứng dụng các thành tựu khoa học mới nhất”, bà Oanh gợi mở.