Iran đối mặt với một mạng lưới các lệnh trừng phạt suốt nhiều thập niên qua – Ảnh: REUTERS
Tuần qua, Mỹ đã bắt đầu nới lỏng một số lệnh trừng phạt đối với Iran theo thỏa thuận tạm thời nhằm chấm dứt chiến tranh. Tuy nhiên, việc gỡ bỏ hoàn toàn một mạng lưới phức tạp các hạn chế theo bất kỳ thỏa thuận toàn diện nào cũng sẽ khó khăn hơn nhiều.
Theo Hãng tin Reuters, sẽ mất một thời gian dài, lên tới vài năm để các lệnh trừng phạt được dỡ bỏ và đầu tư nước ngoài có thể trở lại Iran.
Dày đặc các lệnh trừng phạt
Các lệnh trừng phạt, cấm vận thương mại và đóng băng tài sản đã được Mỹ, Liên hợp quốc, Liên minh châu Âu (EU) và các quốc gia khác áp đặt với Iran trong nhiều thập kỷ vì chương trình hạt nhân, cáo buộc nhân quyền và sự hỗ trợ của Tehran cho các nhóm vũ trang trong khu vực.
Trong đó, Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc đã thông qua các nghị quyết áp đặt lệnh trừng phạt vào các năm 2006, 2007, 2008 và 2010.
Chúng bao gồm lệnh cấm vận vũ khí, cấm cung cấp một số vật liệu và công nghệ liên quan đến hạt nhân và đóng băng tài sản của một số công ty và cá nhân Iran.
Các nghị quyết cũng cấm Iran thực hiện bất kỳ hoạt động nào nhằm chế tạo tên lửa đạn đạo có khả năng mang đầu đạn hạt nhân.
Mặc dù các nghị quyết đã đóng băng quỹ và tài sản của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) và công ty vận tải biển nhà nước, hoạt động xuất khẩu dầu mỏ đã được loại trừ, xét đến tầm quan trọng và vai trò của Iran trong chuỗi cung ứng.
Sau khi thỏa thuận JCPOA được ký kết năm 2015, Hội đồng Bảo an đã đặt ra lịch trình dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với Iran. Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã xé bỏ thỏa thuận này vào năm 2018, dẫn đến việc Iran ngừng tuân thủ một số yêu cầu của thỏa thuận.
Các lệnh trừng phạt của Liên hợp quốc sau đó đã được tái áp đặt thông qua cơ chế “khôi phục nhanh” vào năm ngoái.
Các lệnh trừng phạt của Mỹ
Với Mỹ, Washington lần đầu tiên áp đặt lệnh trừng phạt đối với Iran vào năm 1979 khi người dân Iran xông vào Đại sứ quán Mỹ tại Tehran, bắt giữ các nhà ngoại giao làm con tin.
Nhiều lệnh trừng phạt bổ sung đã được áp đặt kể từ đó, bao gồm các biện pháp sâu rộng chống lại xuất khẩu dầu khí của Iran, các hỗ trợ của Iran đối với các nhóm mà Mỹ coi là tổ chức khủng bố và vì chương trình hạt nhân.
Hiện tại các lệnh trừng phạt Iran do Bộ Tài chính Mỹ quản lý, song chúng thuộc các thẩm quyền khác nhau và thông qua các cơ chế khác nhau, nên không có cách nào nhanh chóng và dễ dàng để dỡ bỏ tất cả.
Các lệnh trừng phạt do Tổng thống Mỹ áp đặt thông qua sắc lệnh hành pháp có thể bị đảo ngược chỉ bằng một nét bút của ông Trump.
Chúng bao gồm đóng băng tài sản trị giá hàng tỉ USD của Iran, cấm vận vũ khí, cấm mọi hoạt động thương mại hoặc đầu tư vào Iran và cấm bất kỳ ai mua dầu của nước này.
Khó dỡ bỏ hơn là các lệnh trừng phạt do Quốc hội Mỹ áp đặt. Nhiều công ty, cá nhân và cơ quan chính phủ được chỉ định trừng phạt cụ thể, do đó việc dỡ bỏ tất cả những lệnh trừng phạt của Mỹ có thể mất rất nhiều thời gian.
Tranh cãi về việc dỡ bỏ hay tiếp tục trừng phạt
Sự phức tạp của các lệnh trừng phạt đối với Iran dẫn đến việc nhiều công ty lo ngại về rủi ro pháp lý nếu quay trở lại nước này mà không có sự dỡ bỏ toàn diện các lệnh trừng phạt.
Reuters giải thích do có quá nhiều công ty và cá nhân Iran bị đưa vào danh sách trừng phạt, các công ty có thể gặp khó khăn trong việc đảm bảo rằng họ không vô tình vi phạm các quy định.
Việc đạt được sự giảm nhẹ trừng phạt về lâu dài là rất quan trọng đối với Iran, đặt trong bối cảnh nội tại và quốc tế.
Iran kỳ vọng sẽ đạt được sự giảm nhẹ trừng phạt hơn nữa thông qua các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân khi giai đoạn tiếp theo của thỏa thuận tạm thời với Mỹ diễn ra.
Tuy nhiên, giới học giả và chính trường Mỹ đang chia rẽ vì các lệnh trừng phạt Iran, ngay cả trong nội bộ Đảng Cộng hòa.
Một số chuyên gia đánh giá thỏa thuận Mỹ – Iran vừa qua cho thấy sự nhượng bộ lớn đối với Tehran trong khi nước này “chưa làm gì đáng kể”.
Quan điểm này nhận được sự ủng hộ của Thượng nghị sĩ Ted Cruz của Đảng Cộng hòa, người tin rằng Tổng thống Trump “đang nhận được tư vấn từ những người kém cỏi”.
Ông Richard Nephew, chuyên gia tại Đại học Columbia (Mỹ), cho rằng việc nới lỏng các lệnh trừng phạt là cần thiết để ổn định giá dầu, song không nên dỡ bỏ hoàn toàn vì IRGC có thể tranh thủ củng cố năng lực quân sự.
Thận trọng khi đánh giá về thỏa thuận tạm thời, ông Trita Parsi (Viện Quincy) cho rằng Iran – Mỹ không chỉ cần phải gạt sự thù địch sang một bên là đủ mà còn phải chú ý đến những nhân tố khác trong khu vực.
Nhắc lại bài học đối với JCPOA dưới thời chính quyền Barack Obama, ông Parsi cho rằng bất kỳ thỏa thuận lâu dài, vĩnh viễn nào sẽ cần sự kiên trì từ cả hai bên.
